Борҳо тавассути ВАО ё шабакаҳои иҷтимоӣ хабару гузоришҳое таҳия ва пахш мешаванд, ки аз бераҳмию бешафқатии кӯдакону наврасон ҳикоят мекунанд. Масалан, наврасе ҳамсолашро бо корд таҳдид мекунад ё дигаре гурба ё ҳайвони дигарро мавриди озору шиканҷа қарор медиҳад. Ин ва дигар ҳодисаҳои нохуши ҳамсон на танҳо касро ба ваҳшат меоранд, балки водор ба он мекунанд, ки доир ба сабабу омилҳои бераҳмӣ ё сангдилии кӯдакону наврасон, решаҳои он, оқибатҳои он, ҳамчунин чораҳои пешгирии он андеша кунем.

Волидон дар чунин мавридҳо кадом рисолатро бар дӯш доранд? Устодону мураббиҳо чӣ?

Ба таъкиди мутахассисон бераҳмию бешафқатӣ аз хислатҳои маъмулии замони муосир аст. Чун ҳамарӯза шоҳиди муноқиша ва даргириҳое мешавем, ки шояд аз ягон нофаҳмию ихтилофоти кӯчаке сарчашма мегиранд. Ва ё шояд ба ин боис мегардад филму наворҳои даҳшатафкан ё бозиҳои компютерӣ ва ҳатто филмҳои тасвирие, ки муҳтавояшонро ҷанҷолу низоъ, таҳқиру дашном, ғоратгарӣ ва ҳатто куштор ташкил медиҳад. Қаҳрамонҳои чунин филму наворҳо якдигарро озор медиҳанд ва худ аз ин лаззат мебаранд. Ҳамин тариқ, калонсолон тарҳи чунин рафтору кирдорро худ кашидаву пешкаши хурдсолон менамоянд. Ва насли наврасу ҷавон онро ҳамчун меъёр қабул мекунад. Баъдан волидон ҷустуҷӯ мекунанд роҳу усулҳои решакан кардани ин тамоюлро, роҳу усулҳои тарбияи дурусти фарзандро, то онҳо бешафқату сангдил ба воя нарасанд.

ОМИЛ ЧИСТ?

Мутахассисон мегӯянд, бераҳмии кӯдакон аз бераҳмии калонсолон фарқ дорад. Чӣ гуна? Ин ҳис дар калонсолон бар пояи муносибатҳои шахсӣ ва таъсири ягон навъи омилҳои дохилӣ шакл мегирад. Баъзан сабабҳои он хеле ҷиддианд, аммо баъзан ҳатто як баҳонаи кӯчак низ басанда хоҳад буд. Бераҳмии кӯдакон бошад, аксаран аз он сар мезанад, ки онҳо мехоҳанд ба чашм намоён ва ё “пешоҳанг” миёни ҳамсолон бошанд. Аксари наврасон рафтору кирдори ҳамсолони худро бе ягон огаҳӣ аз оқибатҳои он, ба қавле нусхабардорӣ мекунанд. Агар кӯдак ба муҳити ашхоси золиму бадрафтор ва бераҳм ворид мешавад, ӯро низ мебояд чунин бераҳму бадрафтор бошад, дар акси ҳол аз он муҳиту он гурӯҳ берунаш хоҳанд кард. Вақте шахс ба бешафқатию золимӣ одат мекунад, бозгашт аз ин роҳ хеле мушкил хоҳад шуд.

Мутаассифона, кӯдакон вақти бештари худро сарфи ҳар гуна бозиҳои компютерӣ мекунанд. Дар фазои рақамӣ ин кори хеле саҳл аст. Қаҳрамонро ба девор фишор дода, “латукӯб” мекунанд, сару рӯяшро пур аз чангу хок мекунанд, ӯ худро меафшонаду боз ба пеш медавад. Ӯ дарде эҳсос намекунад, ҷароҳат намебардорад...

Имрӯзҳо тамоми фазо: радио, телевизион, интернет, рӯзномаю маҷаллаҳо пур аст аз ахбору маълумоти криминалӣ. Кӯдакони муосир дар муҳити пур аз талошу мубориза ва ҷинояту ҷинояткорӣ ба воя мерасанд ва ногузир одат мекунанд ба чунин муҳит. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки аксари оилаҳо бар асари ҷанҷолу муноқишаҳои шадид аз ҳам мепошанд. Кӯдакони чунин оилаҳо, чун намехоҳанд волидонро нороҳат созанд, андуҳи худро пинҳон медоранд ва оқибат маҳз ҳамин боис мегардад, то дар оянда ашхоси бетарафу бепарво ва дар ниҳоят бераҳму сангдил ба воя расанд. Волидон бошанд, бо пайдо шудани нахустин нишонаҳои хашмгинию бадҷаҳлии кӯдаки худ низ, кӯшиш намекунанд, то кӯдаконашонро аз таъсири чунин ҳиссиёти равонӣ ҳимоят кунанд. Ин бошад, мусолиҳакорӣ аз ҷониби волидон буда, қадами нахустин буда метавонад ба самти тарбия ва ташаккули бераҳмӣ дар ниҳоди онҳо.

Равоншиноси австриягӣ Зигмунд Фрейд гуфтааст, ки “кӯдаки инсон сарчашмаи тамоми бадахлоқиву вайронкориҳо дар рӯи замин аст ва мебояд ин хислатҳоро дар раванди тарбия аз вуҷуди эшон ба қавле “зада баровард””. Муҳаққиқи дигаре дар ин маврид мефармояд, ки “агар кӯдакон бо неруи ҷисмонии калонсолон офарида мешуданд, пас тамоми дунё ғарқи хушунат мебуд. Кӯдак, ғайри хоҳишу ихтиёри худ, метавонад боиси бадбахтиҳои зиёд, ранҷу озору вайронкориҳо гардад, чун аз меъёри рафтору кирдор огаҳ нест ва назорат кардани аъмоли худро то ҳол наомӯхтааст. Ва рисолати асосии тарбият низ ҳамин аст”.

ЧАРО КӮДАКОН АЗ ХУД ЗАИФТАРҲОРО АЗИЯТ МЕДИҲАНД?

Бераҳмии кӯдакон метавонад бешуурона ва бошуурона бошад. Бераҳмии бешуурона одатан аз давраи томактабӣ, аз замоне зуҳур мекунад, ки кӯдак ҳоло оқибатҳои аъмоли худро намедонад. Ва аксаран аз рӯи кунҷковӣ беихтиёр даст мезанад ба ягон вайронкорӣ. Масалан, болҳои шапалакро меканаду нигоҳ мекунад, ки чӣ хоҳад шуд. Лӯхтакҳо ё ҳайвонотро, мисли он ки дар хурдӣ худашро озор додаанд ва ё дар телевизору филмҳо дидааст, “ҷазо медиҳад”. Одатан наврасон ба хотири “аз дигарон ақиб намондан” ба аъмоли бераҳмӣ даст мезананд, чун ба дигаре монанд будан мехоҳанд. Кӯдак ҳайвонеро ё аз худ заифтареро азоб дода, аз ин рафтори худ эҳсоси қаноатмандӣ намекунад, балки барояш дар ин вазъ муҳимтар аз ҳама ин аст, ки ӯ ба чашми атрофиён чӣ гуна менамояд. Яъне, мехоҳад дар маркази таваҷуҳ бошад.

Бераҳмии бошуурона ҳангоме сар мезанад, ки кӯдак ё наврас бо мақсади дақиқе ба шахси дигар зарар мерасонад ва ҳамеша чунин аъмол низ нисбати шахси заифтар аз худ анҷом дода мешавад ва гунаҳкор аз амали худ эҳсоси қаноатмандӣ мекунад, на эҳсоси гуноҳ. Мутаассифона, аксаран ба бераҳму сангдил шудани кӯдакон худи калонсолон, хосса аъзои оила “мусоидат” мекунанд. Барои кӯдак хеле муҳим аст, ки волидон рафтору аъмоли ӯро назди бегонаҳо чӣ гуна баҳогузорӣ мекунанд. Кӯдакон, бо дарназардошти муносибати мо бо худашон, онро қабул мекунанд. Падару модарро мебояд бо эътимоди комил ҷиҳатҳои мусбати хислатҳои фарзанди худро назди дигарон таъкид намоянд. Ҳамчунин, дар алоҳидагӣ низ онҳоро барои амалҳои хубашон таърифу тавсиф бояд кард.

Ин боис мегардад, то аз реша давондани хислатҳои бадҷаҳлию хушунат дар ниҳоди кӯдак пешгирӣ карда шавад. Албатта, кӯдак бояд қудрати дар ҳама гуна вазъият ҳимоят кардани худро дошта бошад. Аммо ин бояд бе зарар расондан ба атрофиён бошад. Бо кӯдакон бештар якҷоя китоб хондану онҳоро бо олами набототу ҳайвонот шинос кардан, аз манфиат холӣ нест. Ба онҳо бояд фаҳмонд, ки набототу ҳайвонот низ мисли одамон махлуқоти зиндаанд, мисли одамон меҳнат мекунанд, онҳоро озор додан аз рӯи адлу инсоф нест.

ЧӢ БОЯД КАРД?

Агар бешафқатии кӯдак ба озор додани кӯдакони дигар равона шуда бошад ва волидон аз ин огаҳ мешаванд, набояд дарҳол ба маломату сарзаниши онҳо даст зад, панду насиҳатхонӣ ба мисли: “Чӣ гуна ту тавонистӣ? Ин даҳшатнок аст!!” низ чандон суде надорад. Дар чунин ҳолат кӯдак дамдузду одамгурез шуда, минбаъд дигар аз ҳеҷ чизе ба касе нақл намекунад. Вазифаи падару модар бошад, аниқ кардани сабабу омилҳои ба чунин кирдор даст задани фарзанд аст. Аз ин рӯ, беҳтар аст, то бо суханҳои хуб аз таги дилаш даромада, каме “кофтуков” кунем.

Агар кӯдак хашмгину бадҷаҳл аст, пас андеша бояд кард: ҳама чиз як сарчашмае дорад. Нахуст ба худ суол бояд дод: оё дар муҳити оила баҳсу мунозираҳое буданд, ки бо роҳи ҷанҷолу низоъ ҳал шуда бошанд? Чун одатан, кӯдакон ҳама аъмоли аъзои оиларо нусхабардорӣ мекунанд.

Ба кӯдакон бояд омӯзонд, ки набояд хашму ғазаби худро ба сари дигарон рехт, балки онро метавон бо дигар роҳҳо паст намуд. Масалан, қоғазпораеро дарондан, аксеро шикастан, нафаси амиқ кашидан ва ё то рақами даҳ шумурдан.

Дар воқеъ, ба кӯдак гуфтани суханҳое аз қабили “Худатро ба ҷои ӯ гузор!” маъное надорад. Чун ин хислат, яъне худро ба ҷои дигар кас эҳсос карданро бояд нахуст дар ниҳоди кӯдак тарбият кард. Роҳи аз ҳама муфид дар чунин вазъ ин хондани китобҳост бо матни ҳамсон. Масалан, афсонаҳое, ки дар онҳо қаҳрамони асосӣ писарбачаест, мудом шапалакҳоро озор медоду худаш муддате хеле хурдҷусса мешаваду мавриди озори аз худ калонҳо қарор мегирад. Ва оқибат дарк мекунад, ки ба касе бадӣ кардӣ, бадӣ мебинӣ. Воқеан, чунин асарҳои тарбиявӣ барои ҳама синну сол вуҷуд доранд.

Аммо агар чунин хушунату тамасхурро нисбати фарзанди мо раво мебинанд, пас мебояд муҳиташро, мактабашро, устодонашро иваз намуд. Чунин усул ҳам барои хушунаткорону ҳам барои ҷабрдидаҳо муносибу муфид аст.

МАКТАБ ВА МАВҚЕИ ОМӮЗГОР

Лаҳзаи муҳимтарин дар пайдоиши бадҷаҳливу хушунаткории кӯдакон ин аксуламали устодон ба он маҳсуб меёбад. Ҳар як ҷанҷолу муноқиша (ё мубоҳисаҳо бо садои баланд) ин бевосита камбудӣ ва ё гуноҳи устодони мактаб аст. Мутаассифона, омӯзгороне ҳастанд, ки дар чунин ҳолатҳо бетарафиро аз ҳама авлотар меҳисобанд. “Надидам, нашунидам, намедонам” – ин аст шиори онҳо. Ҳатто баъзан саъй ҳам мекунанд, то чунин аъмолро махфӣ нигоҳ доранд ва ё ҳалли муаммои миёни хонандаҳо бамиёномадаро ба дӯши худи хонандагон вогузор мекунанд.

Таассуфовар ҳамин аст, ки вақте наврас (бо вуҷуди он ки барояш хеле душвор аст) ба хулосае меояд, ки ба калонсолон ҳама чиро ошкоро мегӯяд, доир ба бадбахтиаш ба онҳо қисса мекунад, аммо калонсол бо пеш овардани баҳонае худро бетараф нишон медиҳад, ба чунин ошкоргӯии наврас эътиборе намедиҳад. Дар ҳоле ки хушунати синну соли мактабиро танҳо бо роҳи аниқ кардани омилҳои мавҷудияти он метавон аз байн бурд.

Дақиқан, кӯдакони муосир аксаран ҳассосу хашмгину бадҷаҳл ба воя мерасанд. Омилҳои асосии ташаккули ин гуна зуҳуротро метавон ҳама чизи моро иҳотанамуда: телевизион, интернет, муассисаҳои томактабӣ ва мактабӣ номид. Чун маҳз дар ҳамин муҳит бадҷаҳлию хушунат беҷазо мемонад, балки ҳатто қадр карда мешавад. Аммо мутахассисон замина ва сарчашмаи асосии ин бадбахтиро боз ҳам муҳити оила медонанд. Оре, ҳар гуна хислати неку бад сарчашма мегирад аз оила. Пӯшида нест, ки аксари волидони муосир ба ҳар гуна “хирагию шилқинӣ”-и фарзанд бо хашм даст афшондаву аз онҳо рӯй мегардонанд. Кӯдак ҳамин гуна ба воя мерасад ва намедонад, ки муносибати дигаргунае бо олами атроф вуҷуд дорад.

Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”