Чаро одамон танбал мешаванд? Чӣ гуна ҳис аст он? Шояд одат аст, ё беморӣ? Бо хоҳишу иродаи шахс ба вуқуъ меояд ё чизе заминагузор мешавад барояш?

Қиссаи Сабина ном донишҷӯе, ки дар хориҷи кишвар таҳсил мекунад, ин ва чандин суолҳои дигарро дар зеҳни ҳар як хонандаю шунаванда ҳатман пайдо месозад. Биёед, таваҷҷуҳ мекунем ба он.

МЕХОҲАМ БИХОБАМ

“Ман 19-солаам. Соли дуюм аст, ки дар яке аз донишгоҳҳои Олмон “таҳсил” мекунам. Шояд мепурсед, ки чаро “таҳсил”-ро дар нохунак навиштаам. Чунки дар асл ман таҳсил намекунам, балки дар масире миёни боғча ва мактаб дармондаам. Яъне на хондан мехоҳаму на кор кардан, на сайругашту хӯрдан ва на машғулияти дигар. Танҳо мехоҳам бихобаму дигар бедор нашавам. Шояд шумо гумон мекунед, ин аз он сабаб аст, ки аз назди падару модар ва аз ватан дур ҳастаму ин ба ман таъсир расондааст. Аммо чунин нест. Гумон мекунам, майнаи сари ман мудом дар ҳолати кома ва ё карахтӣ қарор дорад. Ман чизеро азёд кардаву дар хотир гирифта наметавонам. Ва агар кӯшиш карда чизеро азбар кунам ҳам, баъди чанд дақиқа аз ёдам меравад. Илова бар ин, субҳ аз хоб бархос-тану кореро анҷом додан бароям хеле душвор аст. Аз ҳама даҳшатноктар ин аст, ки ман аз ин боис худамро низ дӯст намедорам...”.

Тавре аз давоми қиссаи Сабина огаҳ шудем, ӯ замони хурдсолӣ дар боғчаи бачаҳо духтарчаи хеле чолоку чаққон ва кунҷкове буд. Аммо вақте ба мактаб меравад, якбора тағйир меёбад. Муҳити нав, устодони нав, одамони нав... Ӯ ба зудӣ наметавонад унс бигирад ба ин муҳиту ба ин фазо. Аз духтарчаи фаъол табдил ёфт ба як нафари одамгурезу гӯшанишин. Ҳамеша фикр мекард, ки дар ин муҳит касе ӯро намефаҳмад, фикр мекард, ки ӯ ба касе лозим нест, ба касе писанд нест. Ҳамагӣ як дугона дошт, ки агар мабодо бо сабабе ба мактаб намеомад, он рӯз Сабина бо касе муошират намекард, на ба дарсҳо шавқ дошт, на ба устодону ҳамсабақон.

Инак, ӯ донишҷӯи соли дуюми бахши забономӯзист. Мегӯяд бо дигар шудани вазъу макон гумон доштам, ҳама чиз тағйир меёбад. Ва оқибат мустақилу шахси маърифатноку замонавӣ мешавам, вале чунин нашуд. Ба ягон кору ба ягон чиз шавқ надорад.

- Ман намедонам, аз зиндагӣ чӣ мехоҳам, - бо ҳасрат мегӯяд Сабина. – Таҳсил дар хориҷа низ ҳолати маро дигаргун накард. Имтиҳону санҷишҳоро ба қавле “қориазёд” карда месупораму рӯзи дигар чизе дар хотирам намемонад. То ҳол чунин эҳсос дорам, ки аз ҳамон замони кӯдакию наврасӣ дар зиндагии ман чизе тағйир наёфтааст. Ман то ҳол ҳамон духтарчаи маъюсу одамгурез боқӣ мондаам. Вақте кӯшиш кунам, то кореро анҷом диҳам, якбора майнаи сарам ба қавле “аз кор бозмемонад” . Ба иҷрои ҳеҷ коре майлу хоҳиш надорам. Ягона хоҳишам хобидан асту хобидан... Шояд ягон роҳи халосӣ аз ин гуна вазъ вуҷуд дошта бошад...

ЧӢ ГУНА БО ОН МУБОРИЗА БАРЕМ?

Тавре мутахассисон иброз медоранд, тақрибан ҳама одамон замоне дар худ эҳсоси танбалӣ мекунанд: нафаре ба тамрин рафтан намехоҳаду дуюмӣ иҷрои кори муҳимеро муддати тулонӣ ба ақиб мепартояд, сеюмӣ китоберо то нисф хонда, як су мегӯзораду чорумӣ нақша кашидаву барои амалӣ шуданаш кӯшиш намекунад. Пас, чӣ бояд кард, то танбалиро аз худ дур сохтаву корҳои муҳимро сари вақт иҷро кунем?

Одатан одамон кӯшиш мекунанд, ки кори дилхоҳашонро зудтар иҷро кунанд. Баъзан мо кореро бо фишор овардан, яъне бо зӯрӣ анҷом медиҳем, вале аз он намеандешем, ки вақте одам кореро бе хости дил ва иродат, яъне иҷборан анҷом медиҳад, дар буния стрес ё афсурдагӣ эҳсос шуда, захираи неру кам ва хасташавӣ ҳис мешавад. Мутахассисон мегӯянд, вақте барои нафаре анҷоми кори муҳиме хеле душвору ғайриимкон мешавад, пас ҳатман сабабҳои инро бояд ҷуст. Бо танбалӣ мубориза бояд бурд, аммо чӣ гуна? Чун аксар вақт кӯшишҳои зиёди одамони танбал барои раҳоӣ аз ин ҳолат бенатиҷа будаанд. Ва ҳатто баръакс, ба он оварда расонидаанд, ки одам беш аз пештара гӯшанишину дамдузд мешавад.

Танбалӣ аслан нахостани иҷрои корест ба муҳлати кӯтоҳ ва ё тулонӣ. Он аксар вақт бозгӯкунандаи ҳолати равонии шахс аст. Бархеҳо онро нишонаи беморӣ низ меноманд. Донишманде танбалиро талабот барои захираи энергия номидааст. Нишонаҳои асосии танбалӣ ин дамдуздию одамгурезӣ, андуҳ ва норозӣ будан ҳангоми зарурати иҷрои ҳар гуна кори ҷисмонию зеҳнӣ мебошад. Он қобилияти кориро кам ва хасташавиро зиёд менамояд.

ЧАРО ТАНБАЛӢ МЕКУНЕМ?

Таҷриба нишон додааст, ки танбалӣ одамро маҳв мекунад. Ба фаъолияти касбӣ, таҳсил ва сатҳу сифати зиндагии одамон таъсири манфӣ мерасонад.
Олимону мутахассисон то ҳол ба хулосае наомадаанд, ки чаро мо танбалӣ мекунем. Онҳо мегӯянд, одамон танбал таваллуд намешаванд, балки дар вазъияти мухталиф танбал мешаванд.

Аксар вақт одамон бар асари кори барзиёд ва асабонияти зиёд танбал мешаванд. Ин ишора ба он аст, ки шахс бояд истироҳат кунад. Хоби бароҳат, асаби ором гарави барқарор шудани неруи корӣ ва аз байн рафтани танбалӣ мебошанд.

Вақте барои анҷоми ҳама гуна кор, ҳатто кори дӯстдошта, қувваи одам камӣ мекунад, ин хасташавии доимӣ аст. Аммо агар набудани хоҳиш барои иҷрои ягон кори мушаххас вуҷуд дошта бошад, пас ин танбалӣ аст.

Мутахассисон барои аз байн бурдан ва ё кам кардани танбалӣ сайругашт дар ҳавои кушод, оббозӣ, нӯшидани об ва каме истироҳат карданро тавсия медиҳанд. Ҳамчунин чанд хулоса ё тавсияи дигари мутахассисон, ки дар зер оварда мешаванд, барои аз байн бурдани танбалӣ аз манфиат холӣ нахоҳад буд.

АЗ ХУД БИПУРСЕД

Бо посух додан ба суолҳои муқаррарӣ метавон сабабҳои аслии мушкилотро дарк намуд. Масалан, шахс дар корхона ҳеҷ наметавонад барои амалисозии нақшаи муҳиме иқдом намояд ва ба ҷои ин рӯзи дароз қаҳва нӯшидаву зуд-зуд танаффуси сигоркашӣ мебарояд ва ё дар шабакаҳои иҷтимоӣ банд шуда мемонад. Ӯро мебояд аз худ бипурсад, ки чаро ман ин корро иҷро кардан намехоҳам? Шояд хаста шудаасту ба истироҳат ниёз дорад? Ва ё иҷрои он кор хеле душвор аст? Дар ин ҳолат бояд аз рӯи инсоф ба он диққат диҳем, ки барои иҷрои муваффақонаи он кор чӣ даркор аст: кумаки роҳбарият ё ҳамкорон, ё чизи дигар? Ва ё шояд он нафар аз ин кор умуман эҳсоси қаноатмандӣ намекунад. Пас, дар ин сурат, бо танбалӣ мубориза бурдан дуруст нест, балки бояд ҷои кори нав пайдо кард.

ШАРОИТ МУҲАЙЁ НАМОЕД

Баъзан дар роҳи ба даст овардани мақсуд авомили ночизу камаҳамияте бароямон монеа эҷод мекунанд. Масалан, агар имкони ба машқу тамрин рафтан вуҷуд дошта бошад, қаблан ба нақша бояд гирифт, ки кадом рӯз ва вақту соат метавон рафт. Ҳамчунин, дар ин хусус аъзои оила ва ҳамкоронро огаҳ бояд кард, ки дар ин рӯзу ин соат шумо банд ҳастед ва ҳеҷ чизи дигаре набояд шуморо машғул бидорад. Ҳама лавозимоти барои тамрин заруриро низ бояд омода намуд. Вақте барои амалӣ кардани нақшаву ниятҳо шароити зарурӣ муҳайёст, пас амалӣ шудани он осон мегардад. Роҳи ақиб гаштан бошад, вуҷуд надорад.

ДАЛЕЛ ПАЙДО КУНЕД

Агар боз ҳамон машқро бигирем, пас, аз худ суол бояд кард, ки он барои чӣ ба шумо лозим аст? Баъдан ҳамон як мақсади асосиро дар назар бояд дошт: барои муътадил нигоҳ доштани саломатӣ, андом ва табъи болида, ҷалби таваҷҷуҳи шахси наз-дик... Агар ба ҳар амали худ арзише гузорем, иҷрои онҳо хеле осонтару гуворотар хоҳад шуд.

ТАНАФФУС КУНЕД

Дар ҷои кор агар тайёр кардани ҳисобот бароятон душворӣ кунаду ба ҷои ин нӯшидани қаҳва ё сар задан ба шабакаҳои иҷтимоӣ мехоҳед, пас барои худ якчанд дақиқа танаффус кунед, фарз кардем ба муддати 20 дақиқа аз иҷрои ҳама гуна кор худдорӣ намоед. Вале набояд интизоми меҳнат халалдор шавад. Баъди 20 дақиқа ҳатман ба кор шуруъ бояд кард.

ТАРСРО АЗ ХУД ДУР КУНЕД

Аксаран асоси танбалиро тарс ташкил медиҳад. Масалан, ашхоси аз ҳад зиёд лоғар ва ё аз ҳад зиёд фарбеҳ аксар вақт ба машқгоҳ рафтани худро ба ақиб мепартоянд, чун аз мавриди таваҷҷуҳ ва мазоҳ қарор гирифтан метарсанд. Нафари дигаре аз он метарсад, ки кореро ба таври бояду шояд анҷом дода наметавонад ва аз ин боис барои оғози он кӯшише намекунад. Аз ин рӯ, мебояд ташхис намуд, ки маҳз чӣ дар ниҳоди шумо тарсро ба вуҷуд меорад.

ХУЛОСА

Албатта, моро мебояд истироҳатро аз танбалӣ фарқ кунем. Чун шахсе, дар як рӯз 8-9 соат кор мекунад, ҳатман бояд истироҳат кунад. Танбалӣ бошад, беиродагӣ аст. Аслан барои одамони боирода ва қавӣ баромадан аз ҳар гуна вазъи мураккаб осон хоҳад буд. Ҳар субҳ аз худ бояд пурсид: “Ман чӣ мехоҳам?”, “Аз чӣ бояд оғоз кунам?” Вақте ба ин суолҳо посух пайдо кунем, пас ба танбалӣ пирӯз хоҳем шуд.