ҶОМЕА
Шанбе 02 Май 2026 12:36
Падару модарони мо низ вазифадоранд фарзандонро бо тамоми воситаҳои зарурии таълим таъмин карда, шароити муносибро барои таълиму тарбия ва инкишофи қобилияти онҳо фароҳам оваранд, шаъну шарафи инсонии фарзандонро эҳтиром намоянд, ба муомилаи бераҳмона нисбат ба онҳо роҳ надиҳанд.
Эмомалӣ РАҲМОН
Солҳои ахир дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, монеъ шудан ба таҳсили фарзандон аз ҷониби волидон зиёд мушоҳида мегардад. Ин масъала мақомоти тоҷикро нигарон кардаву дар қонунгузории кишвар ҷазо нисбати чунин волидон сахттар гардид.
Аз ҷумла, ахиран Раёсати коҳои дохилӣ дар шаҳри Душанбе 43 ҳолати монеъ шудан ба таҳсили хонандагонро дар се моҳи соли равон ошкор кард, ки алайҳи 43 падару модар парвандаи ҷиноятӣ оғоз шуда, барои баррасӣ ба судҳои кишвар ирсол гардид.
Бар асоси қонунгузории кишвар ба волидайн аз 78 ҳазор то 93 ҳазору 600 сомонӣ ҷарима (аз 1000 то 1200 нишондиҳанда барои ҳисобҳо), аз 180 то 240 соат корҳои ҳатмӣ ё то ду соли зиндон ҷазо таҳдид мекунад.
Ин ниҳод ба афзоиши ҳолатҳои монеъ шудан ба таҳсили хонандагон таъкид карда, аз падару модарон хостааст, ки нисбати таълиму тарбия ва таҳсили фарзандонашон муносибати ҷиддӣ намоянд.
“Барои ба ҳар шакле монеъ шудан ба гирифтани таҳсилоти миёнаи умумӣ қонунгузорӣ ҷавобгарии ҷиноятиро пешбинӣ кардааст”,-навиштааст манбаъ.
Дар ин маврид Прокуратураи генералии кишвар низ иттилоъ дод, ки дар соли 2025 ин ниҳод барои аз таҳсил дур кардани фарзандон нисбати волидайни онҳо 331 парвандаи ҷиноятӣ боз кардааст.
Чанде қабл Суди шаҳри Исфара бар зидди ду сокини ин шаҳр барои аз таҳсил дур кардани фарзандашон ҷазо дар намуди беш аз 200 соат корҳои ҳатмӣ, таъин кард. Ин ниҳод гуфт, ки ҳарду волидайн кӯдаконашонро ба Русия бурдаанд, ки дар натиҷа, онҳо чанд сол аз таҳсил дур мондаанд.
Бояд гуфт, соли 2024 дар пайи тағйиру илова ба Кодекси ҷиноятӣ барои монеъ шудан ба таҳсили хонандагон дар мактабҳои миёна, ҷазои ҷиноӣ пешбинӣ шуд.
Муҳоҷират, вазъи иқтисодию иҷтимоӣ - аз омилҳои асосӣ
Масъалаи аз таҳсил дур мондани кӯдакон то имрӯз, махсусан аз ҷониби волидайн ин яке аз масъалаҳои нигаронкунанда миёни ҷомае гаштааст ва то ҳол ҳастанд, оилаҳое, ки монеи таҳсили фарзандонашон мешаванд. Ба гуфтаи коршиносон, масъалаи дур мондани хонандагон аз таҳсил падидаи нав набуда, дар худ омилҳои зиёд дорад. Аз ҷумла яке аз омилҳоро ба муҳоҷирати меҳнатии шаҳрвандон рабт медиҳанд.
Дар ин маврид Раҳим Саидзода, вазири маориф ва илми кишвар, зимни баргузории нишасти матбуотӣ изҳори нигаронӣ карда, гуфта буд, ки бештари падару модарон кӯдаконро бо худ ба муҳоҷират мебаранд ва солҳои зиёд аз таҳсил дур мемонанд.
“Мутаассифона, бисёри падару модарон ҳамроҳашон кӯдаконашонро гирифта рафтанд ва онҳо аз таҳсил дар Русия дур монданд. Баргашта меоянд ба Тоҷикистон ва моро маҷбур мекунанд, ки фарзандашонро баробари дигар ҳамсинфонаш қабул кунем. Як нафар кӯдакро овард, вақте хонандаи синфи 4 буд, рафтааст ба Русия, ҳоло хонандаи синфи 8 шудааст, аммо нахондааст. Мо дастур додем, ки роҳҳои ба таҳсил фаро гирифтани ӯро фикр кунанд”, - афзуд Раҳим Саидзода.
Аммо Фотима Тошева, омӯзгори тоҷик, бар он назар аст, ки волидон бо сабаби паст будани сатҳи зиндагӣ маҷбур мешаванд, ки ба муҳоҷират раванд ва ин боис мегардад, ки фарзандони онҳо аз таҳсил дур монанд.
- Яке аз омилҳои асосӣ, ин паст будани сатҳи зиндагии баъзе оилаҳо мебошад. Бинобар ин, падару модарон маҷбур мешаванд ба муҳоҷирати меҳнатӣ рафта, солҳои тулонӣ кор мекунанд ва имконияти хонондани фарзандонашонро надоранд, ки дар натиҷа фарзандони онҳо аз таҳсил дур мемонанд,- мегӯяд, ӯ.
Дар ин росто, ҷомеашиносон низ таъкид менамоянд, ки омилҳои дигари дур мондан аз таҳсил, вазъи иқтисодӣ ва иҷтимоӣ буда, волидон маҷбур мешаванд, чунин тасмимро гиранд.
Ба гуфтаи ҷомеашинос Алишер Меҳробшо, дар аксари ҳолатҳо волидайн ин корро на аз бесаводӣ, балки аз рӯи зарурати зиндагӣ анҷом медиҳанд.
- Дар оилаҳое, ки шумораи фарзандон зиёд ва даромад маҳдуд аст, таҳсил ба бори иловагии молиявӣ табдил меёбад – хароҷоти либос, пойафзол, китоб ва нақлиёт. Дар чунин шароит, зиндамонӣ аз ҳар гуна арзишҳои маънавӣ болотар меистад ва кӯдак бештар ҳамчун қувваи корӣ дар назар гирифта мешавад, на ҳамчун сармояи оянда, - мегӯяд ҷомешинос.
Омили дигарро ҷомеашинос ба корҳои хоҷагидорӣ ва кишоварзӣ ҷалб намудани ноболиғон медонад. Аз ҷумла ӯ чунин қайд кард: “Дар хонаводаҳое, ки мардон ҳузур надоранд ё дар муҳоҷирати меҳнатӣ қарор доранд, масъулияти иҷрои корҳои саҳроӣ, нигоҳубини чорво ва корҳои хонагӣ ба дӯши кӯдакон мегузарад”.
Ба гуфтаи Алишер Меҳробшо, барои волидайн фарзанди дар фаъолияти меҳнатӣ иштироккунанда нисбат ба фарзанди дар мактаб таҳсилкунанда “муфидтар” арзёбӣ мешавад.
- Масалан, дар яке аз минтақаҳои кишвар ҳангоми суҳбат бо волидони хонандагони синфҳои болоӣ, ҷавобҳо гирифтем, ки онҳо аз машғулиятҳои дарсии фарзандон дар моҳи июн каме норозӣ ҳастанд, зеро моҳи июн, ба ақидаи худашон, аллакай кори саҳро оғоз мешавад ва фарзандонашон бояд ба онҳо кумак кунанд, - илова намуд ӯ.
Аммо дар ин росто, Фирӯз Миров, ҷомешиноси дигари тоҷик, бар он назар аст, ки таҳсилоти босифат барои фарзандон маблағ ва заҳмати зиёд мехоҳад. Яъне, сармоягузорӣ ба таҳсилоти фарзандон фавран натиҷа намедиҳад, балки пас аз солиёни зиёд самара медиҳад.
- Аз ин рӯ, баъзе аз волидон маблағгузорӣ ба таҳсилоти фарзандони худро кори беҳуда мепиндоранд. Баъзе аз нафароне, ки саводи хуб доранд, на ҳама вақт ба ҷойи кор таъмин мешаванд, зеро барои пешрафти шахс ҳам савод ва ҳам дигар сифатҳои шахсӣ, мисли ташаббускорӣ, фаъолӣ ва ғайра лозим аст. Ва ин аст, ки таъсири манфии ӯ ба рушди ҷомеа ва ояндаи кӯдак мерасад,-гуфт Миров.
Ҳамзамон, Алишер Меҳробшо низ бар он аст, ки имрӯз дар байни қисми муайяни волидайн ва худи хонандагон чунин андеша шакл гирифтааст, ки таҳсил на ҳамеша ба пешрафти воқеӣ меорад, чун онҳо мисолҳои зиндаро мебинанд, ки шахсони бе таҳсил ба муҳоҷирати меҳнатӣ рафта, дар муддати кӯтоҳ ба дастовардҳои моддӣ мерасанд.
- Ин гуна муқоисаҳо дар зеҳни ҷомеа таъсири манфӣ гузошта, арзиши иҷтимоии таҳсилро коҳиш медиҳад ва ин оқибати хуб дошта наметавонад”,-гуфт номбурда.
Имрӯз мушкили аз таҳсил дур мондани фарзандон аз тарафи волидайн на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар миёни кишварҳои зиёди дунё дида мешавад.
Тибқи иттилои Созмони байналмилалии ЮНИСЕФ, шумораи кӯдакони аз таҳсил дуршуда, дар давоми даҳ соли охир ба 272 миллион нафар расидааст, ки аз ин адад тақрибан 52% онҳо ҷавондухтарон мебошанд.
Кадом роҳҳои ҳал вуҷуд доранд?
Ҷомеашиносон бар онанд, ки дур мондани кӯдакон аз таҳсил боиси камсаводӣ, аз даст додани мавқеи устувори иҷтимоӣ ва пайвастан ба гурӯҳҳои осебпазири ҷомеа - шахсони бекор, муҳоҷирони меҳнатӣ ва коргарони каммузд мегардад.
Аз назари ҷомеашинос Алишер Меҳробшо, масъалаи мазкур роҳи ҳал дорад, вале кори саҳлу сода нест. Он реша дар самтҳои гуногун дорад ва ҳалли он низ бояд дар чанд самт амалӣ шавад.
- Пеш аз ҳама, зарур аст, ки омилҳои иқтисодӣ то ҳадди имкон сабук карда шаванд - дастгирии мустақими оилаҳои камбизоат, таъмин намудани кӯдакон бо китобҳои дарсӣ, либоси мактабӣ ва дар баъзе ҳолатҳо ҳатто ғизои гарм метавонад монеаи иқтисодиро аз пеши роҳи таҳсил бардорад,- афзуд ӯ.
Ӯ роҳи ҳалли дигарро дар баланд бардоштани мақоми иҷтимоӣ ва молиявии омӯзгор медонад. Ба гуфтаи ӯ, то замоне, ки омӯзгор дар ҷомеа камарзиш бошад, мактаб барои кӯдакон ва волидайн ба як арзиши ҷолиб табдил намеёбад. Баланд бардоштани маош ва нуфузи омӯзгор, дар асл, сармоягузорӣ ба ояндаи ҷомеа аст.
“Натиҷаҳои таҳқиқоти сотсиологӣ нишон доданд, ки вақте ҷомеа аҳаммияти таҳсилро дарк мекунад, рафтори волидайн низ тадриҷан тағйир меёбад. Хусусан, нисбат ба таҳсили духтарон бояд корҳои фаҳмондадиҳӣ пурзӯр карда шаванд”, мегӯяд Алишер Меҳробшо.
Инчунин, ба андешаи ӯ, дар баробари ин вазъи иқтисодӣ низ бояд беҳтар шавад, чун дар ин ҳолат ҳам шуури ҷомеа ва ҳам шароити таҳсил хуб мегардад ва он вақт натиҷаи воқеӣ ба даст оварда мешавад.
Аммо Фирӯз Миров, мегӯяд, имрӯз тадбирҳои зарурӣ аз ҷониби давлату Ҳукумати кишвар андешида шудааст, вале дар ин самт бояд маърифати ҳуқуқии сокинон боло бардошта шавад, ки яке аз роҳҳои ҳал дониста мешавад.
- Дар ин самт бояд сатҳи маърифати ҳуқуқии ҳам волидайн ва ҳам занону духтарон боло бардошта шавад. Васоити ахбори омма дар ин бора барномаҳо таҳия намуда, дар ҷомеа паҳн намоянд, - илова намуд ҷомеашинос.
Сафиаллоҳ ИБОДЗОДА, “ҶТ”
Эмомалӣ РАҲМОН
Солҳои ахир дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, монеъ шудан ба таҳсили фарзандон аз ҷониби волидон зиёд мушоҳида мегардад. Ин масъала мақомоти тоҷикро нигарон кардаву дар қонунгузории кишвар ҷазо нисбати чунин волидон сахттар гардид.
Аз ҷумла, ахиран Раёсати коҳои дохилӣ дар шаҳри Душанбе 43 ҳолати монеъ шудан ба таҳсили хонандагонро дар се моҳи соли равон ошкор кард, ки алайҳи 43 падару модар парвандаи ҷиноятӣ оғоз шуда, барои баррасӣ ба судҳои кишвар ирсол гардид.
Бар асоси қонунгузории кишвар ба волидайн аз 78 ҳазор то 93 ҳазору 600 сомонӣ ҷарима (аз 1000 то 1200 нишондиҳанда барои ҳисобҳо), аз 180 то 240 соат корҳои ҳатмӣ ё то ду соли зиндон ҷазо таҳдид мекунад.
Ин ниҳод ба афзоиши ҳолатҳои монеъ шудан ба таҳсили хонандагон таъкид карда, аз падару модарон хостааст, ки нисбати таълиму тарбия ва таҳсили фарзандонашон муносибати ҷиддӣ намоянд.
“Барои ба ҳар шакле монеъ шудан ба гирифтани таҳсилоти миёнаи умумӣ қонунгузорӣ ҷавобгарии ҷиноятиро пешбинӣ кардааст”,-навиштааст манбаъ.
Дар ин маврид Прокуратураи генералии кишвар низ иттилоъ дод, ки дар соли 2025 ин ниҳод барои аз таҳсил дур кардани фарзандон нисбати волидайни онҳо 331 парвандаи ҷиноятӣ боз кардааст.
Чанде қабл Суди шаҳри Исфара бар зидди ду сокини ин шаҳр барои аз таҳсил дур кардани фарзандашон ҷазо дар намуди беш аз 200 соат корҳои ҳатмӣ, таъин кард. Ин ниҳод гуфт, ки ҳарду волидайн кӯдаконашонро ба Русия бурдаанд, ки дар натиҷа, онҳо чанд сол аз таҳсил дур мондаанд.
Бояд гуфт, соли 2024 дар пайи тағйиру илова ба Кодекси ҷиноятӣ барои монеъ шудан ба таҳсили хонандагон дар мактабҳои миёна, ҷазои ҷиноӣ пешбинӣ шуд.
Муҳоҷират, вазъи иқтисодию иҷтимоӣ - аз омилҳои асосӣ
Масъалаи аз таҳсил дур мондани кӯдакон то имрӯз, махсусан аз ҷониби волидайн ин яке аз масъалаҳои нигаронкунанда миёни ҷомае гаштааст ва то ҳол ҳастанд, оилаҳое, ки монеи таҳсили фарзандонашон мешаванд. Ба гуфтаи коршиносон, масъалаи дур мондани хонандагон аз таҳсил падидаи нав набуда, дар худ омилҳои зиёд дорад. Аз ҷумла яке аз омилҳоро ба муҳоҷирати меҳнатии шаҳрвандон рабт медиҳанд.
Дар ин маврид Раҳим Саидзода, вазири маориф ва илми кишвар, зимни баргузории нишасти матбуотӣ изҳори нигаронӣ карда, гуфта буд, ки бештари падару модарон кӯдаконро бо худ ба муҳоҷират мебаранд ва солҳои зиёд аз таҳсил дур мемонанд.
“Мутаассифона, бисёри падару модарон ҳамроҳашон кӯдаконашонро гирифта рафтанд ва онҳо аз таҳсил дар Русия дур монданд. Баргашта меоянд ба Тоҷикистон ва моро маҷбур мекунанд, ки фарзандашонро баробари дигар ҳамсинфонаш қабул кунем. Як нафар кӯдакро овард, вақте хонандаи синфи 4 буд, рафтааст ба Русия, ҳоло хонандаи синфи 8 шудааст, аммо нахондааст. Мо дастур додем, ки роҳҳои ба таҳсил фаро гирифтани ӯро фикр кунанд”, - афзуд Раҳим Саидзода.
Аммо Фотима Тошева, омӯзгори тоҷик, бар он назар аст, ки волидон бо сабаби паст будани сатҳи зиндагӣ маҷбур мешаванд, ки ба муҳоҷират раванд ва ин боис мегардад, ки фарзандони онҳо аз таҳсил дур монанд.
- Яке аз омилҳои асосӣ, ин паст будани сатҳи зиндагии баъзе оилаҳо мебошад. Бинобар ин, падару модарон маҷбур мешаванд ба муҳоҷирати меҳнатӣ рафта, солҳои тулонӣ кор мекунанд ва имконияти хонондани фарзандонашонро надоранд, ки дар натиҷа фарзандони онҳо аз таҳсил дур мемонанд,- мегӯяд, ӯ.
Дар ин росто, ҷомеашиносон низ таъкид менамоянд, ки омилҳои дигари дур мондан аз таҳсил, вазъи иқтисодӣ ва иҷтимоӣ буда, волидон маҷбур мешаванд, чунин тасмимро гиранд.
Ба гуфтаи ҷомеашинос Алишер Меҳробшо, дар аксари ҳолатҳо волидайн ин корро на аз бесаводӣ, балки аз рӯи зарурати зиндагӣ анҷом медиҳанд.
- Дар оилаҳое, ки шумораи фарзандон зиёд ва даромад маҳдуд аст, таҳсил ба бори иловагии молиявӣ табдил меёбад – хароҷоти либос, пойафзол, китоб ва нақлиёт. Дар чунин шароит, зиндамонӣ аз ҳар гуна арзишҳои маънавӣ болотар меистад ва кӯдак бештар ҳамчун қувваи корӣ дар назар гирифта мешавад, на ҳамчун сармояи оянда, - мегӯяд ҷомешинос.
Омили дигарро ҷомеашинос ба корҳои хоҷагидорӣ ва кишоварзӣ ҷалб намудани ноболиғон медонад. Аз ҷумла ӯ чунин қайд кард: “Дар хонаводаҳое, ки мардон ҳузур надоранд ё дар муҳоҷирати меҳнатӣ қарор доранд, масъулияти иҷрои корҳои саҳроӣ, нигоҳубини чорво ва корҳои хонагӣ ба дӯши кӯдакон мегузарад”.
Ба гуфтаи Алишер Меҳробшо, барои волидайн фарзанди дар фаъолияти меҳнатӣ иштироккунанда нисбат ба фарзанди дар мактаб таҳсилкунанда “муфидтар” арзёбӣ мешавад.
- Масалан, дар яке аз минтақаҳои кишвар ҳангоми суҳбат бо волидони хонандагони синфҳои болоӣ, ҷавобҳо гирифтем, ки онҳо аз машғулиятҳои дарсии фарзандон дар моҳи июн каме норозӣ ҳастанд, зеро моҳи июн, ба ақидаи худашон, аллакай кори саҳро оғоз мешавад ва фарзандонашон бояд ба онҳо кумак кунанд, - илова намуд ӯ.
Аммо дар ин росто, Фирӯз Миров, ҷомешиноси дигари тоҷик, бар он назар аст, ки таҳсилоти босифат барои фарзандон маблағ ва заҳмати зиёд мехоҳад. Яъне, сармоягузорӣ ба таҳсилоти фарзандон фавран натиҷа намедиҳад, балки пас аз солиёни зиёд самара медиҳад.
- Аз ин рӯ, баъзе аз волидон маблағгузорӣ ба таҳсилоти фарзандони худро кори беҳуда мепиндоранд. Баъзе аз нафароне, ки саводи хуб доранд, на ҳама вақт ба ҷойи кор таъмин мешаванд, зеро барои пешрафти шахс ҳам савод ва ҳам дигар сифатҳои шахсӣ, мисли ташаббускорӣ, фаъолӣ ва ғайра лозим аст. Ва ин аст, ки таъсири манфии ӯ ба рушди ҷомеа ва ояндаи кӯдак мерасад,-гуфт Миров.
Ҳамзамон, Алишер Меҳробшо низ бар он аст, ки имрӯз дар байни қисми муайяни волидайн ва худи хонандагон чунин андеша шакл гирифтааст, ки таҳсил на ҳамеша ба пешрафти воқеӣ меорад, чун онҳо мисолҳои зиндаро мебинанд, ки шахсони бе таҳсил ба муҳоҷирати меҳнатӣ рафта, дар муддати кӯтоҳ ба дастовардҳои моддӣ мерасанд.
- Ин гуна муқоисаҳо дар зеҳни ҷомеа таъсири манфӣ гузошта, арзиши иҷтимоии таҳсилро коҳиш медиҳад ва ин оқибати хуб дошта наметавонад”,-гуфт номбурда.
Имрӯз мушкили аз таҳсил дур мондани фарзандон аз тарафи волидайн на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар миёни кишварҳои зиёди дунё дида мешавад.
Тибқи иттилои Созмони байналмилалии ЮНИСЕФ, шумораи кӯдакони аз таҳсил дуршуда, дар давоми даҳ соли охир ба 272 миллион нафар расидааст, ки аз ин адад тақрибан 52% онҳо ҷавондухтарон мебошанд.
Кадом роҳҳои ҳал вуҷуд доранд?
Ҷомеашиносон бар онанд, ки дур мондани кӯдакон аз таҳсил боиси камсаводӣ, аз даст додани мавқеи устувори иҷтимоӣ ва пайвастан ба гурӯҳҳои осебпазири ҷомеа - шахсони бекор, муҳоҷирони меҳнатӣ ва коргарони каммузд мегардад.
Аз назари ҷомеашинос Алишер Меҳробшо, масъалаи мазкур роҳи ҳал дорад, вале кори саҳлу сода нест. Он реша дар самтҳои гуногун дорад ва ҳалли он низ бояд дар чанд самт амалӣ шавад.
- Пеш аз ҳама, зарур аст, ки омилҳои иқтисодӣ то ҳадди имкон сабук карда шаванд - дастгирии мустақими оилаҳои камбизоат, таъмин намудани кӯдакон бо китобҳои дарсӣ, либоси мактабӣ ва дар баъзе ҳолатҳо ҳатто ғизои гарм метавонад монеаи иқтисодиро аз пеши роҳи таҳсил бардорад,- афзуд ӯ.
Ӯ роҳи ҳалли дигарро дар баланд бардоштани мақоми иҷтимоӣ ва молиявии омӯзгор медонад. Ба гуфтаи ӯ, то замоне, ки омӯзгор дар ҷомеа камарзиш бошад, мактаб барои кӯдакон ва волидайн ба як арзиши ҷолиб табдил намеёбад. Баланд бардоштани маош ва нуфузи омӯзгор, дар асл, сармоягузорӣ ба ояндаи ҷомеа аст.
“Натиҷаҳои таҳқиқоти сотсиологӣ нишон доданд, ки вақте ҷомеа аҳаммияти таҳсилро дарк мекунад, рафтори волидайн низ тадриҷан тағйир меёбад. Хусусан, нисбат ба таҳсили духтарон бояд корҳои фаҳмондадиҳӣ пурзӯр карда шаванд”, мегӯяд Алишер Меҳробшо.
Инчунин, ба андешаи ӯ, дар баробари ин вазъи иқтисодӣ низ бояд беҳтар шавад, чун дар ин ҳолат ҳам шуури ҷомеа ва ҳам шароити таҳсил хуб мегардад ва он вақт натиҷаи воқеӣ ба даст оварда мешавад.
Аммо Фирӯз Миров, мегӯяд, имрӯз тадбирҳои зарурӣ аз ҷониби давлату Ҳукумати кишвар андешида шудааст, вале дар ин самт бояд маърифати ҳуқуқии сокинон боло бардошта шавад, ки яке аз роҳҳои ҳал дониста мешавад.
- Дар ин самт бояд сатҳи маърифати ҳуқуқии ҳам волидайн ва ҳам занону духтарон боло бардошта шавад. Васоити ахбори омма дар ин бора барномаҳо таҳия намуда, дар ҷомеа паҳн намоянд, - илова намуд ҷомеашинос.
Сафиаллоҳ ИБОДЗОДА, “ҶТ”
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед