Баъзе падару модарон бар он ан­деша устуворанд, ки ба таълими фарзанд аз замони хеле хурдсолӣ шуруъ бояд кард. Аммо миёни му­тахассисони равоншинос доир ба ин масъала андешаи мухолиф низ вуҷуд дорад. Масалан, равоншиноси рус Татяна Черниговская зимни яке аз маърӯзаҳои худ дар мавзуи “Чӣ гуна майнаи сарро ба хондан одат кунонем?” гуфтааст, ки муҳимтар аз ҳама ба сари кӯдак маълумоти барзиёдеро бор кардан не, балки дарк кардани қобилияти азхудкунии майнаи сар аст.

Ба таъкиди ин равоншинос баъзе усулҳое ҳаст, ки раванди омӯзишро осону фаҳмо мегардонад. “Кӯдак бояд дар синну соли муайян ба донишомӯзӣ шуруъ кунад, - мегӯяд ӯ. – Мутаассифона, баъзе падару модарон аз хурдсолӣ ба майнаи сари кӯдак бор кардани донишҳои зиёдро як навъ шуҳрат меҳисобанд. Вақте нафаре мегӯяд, ки “Ман ба писарам аз 2-3-солагӣ хондан­ро ёд медиҳам”, ман ба ҳолаш механдам, чун ин андешаи аҳмақонае беш нест. Охир, майнаи сари кӯдаки 2-3-сола ҳанӯз барои аз худ кардани ҳеҷ гуна дониш омода нест. Агар шумо ӯро омӯхта карданӣ бошед, ал­батта, ёд мегирад хондан ва ҳатто навиш­танро. Аммо вазифаи ману шумо дигар аст”.

КӮДАКОН БО ХОНДАНУ НАВИШТАН МУШКИЛ ДОРАНД. ЧАРО?

Таҳқиқотҳои равоншиносон нишон до­дааст, ки қобилияти кӯдакон хеле гуногун аст. Масалан, ду кӯдаки 7-сола ҳарду бояд ба мактаб раванд, вале аввалиро ба мактаб додан лозим мешаваду дуюмӣ бояд якуним соли дигар ба бозиҳои кӯдакона машғул ша­вад, чун майнаи сари ӯ ҳоло барои қабули донишҳои мактабӣ омода нест.

Тибқи маълумотҳо айни ҳол тақрибан 40%-и кӯдакони мо баъди хатми синфҳои ибтидоӣ низ бо хондану навиштан мушкил доранд. Ҳатто хонандае ҳаст, ки дар синфи 6 ё 7 мехонаду озодона хонда наметаво­над. Чунин хонандагон тамоми қобилияти майнаи сари худро сарфи он мекунанд, ки илоҷе карда ҳарфҳоро ба қавле “ҷанг андо­занд”. Ин аст, ки агар матнро хонанд ҳам, ба маънояш сарфаҳм намераванд.

Агар кӯдак қабл аз он ки ба мактаб равад, ба ҷои навиштан ба рангу тобиш ва ҳаракатҳои аҷиби ручкаву қалам эъ­тибор диҳад, агар дар боғча ё хона ран­губор, муҳра кашидан ва ё сохтани ҳар гуна ҳайкалчаҳоро наомӯхта бошад, пас қобилияти азхудкунии дарсҳо барояш муш­килтар мешавад. Ва маҳз ҳамин омилҳо ба ташаккулёбии нутқи кӯдак таъсир мерасо­нанд.

МУСИҚӢ ГӮШ КУНЕД

Илми асабшиносии муосир аниқ на­мудааст, ки таҳқиқ ва омӯзиши майнаи сар ҳангоми таъсири мусиқӣ ба он осонтар даст медиҳад. Вақте кӯдак аз хурдсолӣ бештар мусиқӣ гӯш мекунад, ин ба системаи асаби ӯ таъсири мусбат мерасонад. Гӯш фақат мешунавад ва танҳо майнаи сар аст, ки эҳсос мекунад. Вақте кӯдак ба шунидани мусиқӣ одат мекунад, ӯ ба ҳар навъ ҷузъиёт низ бетафовут набуданро меомӯзад. Маҳз дар ҳамин лаҳзаҳо фаъолияти бонизоми системаи асаб шакл мегирад.

МАЙНАИ САРРО БА ТАНБАЛӢ ОДАТ НАКУНОНЕД!

На ҳама одамони сайёра нобиға ме­шаванд. Аммо агар танбалии кӯдак ирсӣ бошад, пас, ҳама гуна кӯшишҳо бесамар хоҳад буд. Аммо агар наслҳои гузаштаа­мон босавод низ бошанд, ин барои босавод шудани насли нав басанда нест. Масалан, аз падару бобоёнамон ҷевони пур аз китоб боқӣ мондааст, вале онҳоро мутолиа кардан даркор аст. Мисли ҳамин, кӯдак метавонад майнаи сари хуб дошта бошад, аммо агар онро рушд надиҳем, такон надиҳем, ба он фишор наорем, дар ҳамон шакли шахшуда боқӣ мемонад. Ин мисли он аст, ки болои диван ним сол наҷунбида мехобӣ ва яқин аст, ки дигар аз ҷой бархоста наметавонӣ.

ТАЪЛИМИ ДУХТАРОНУ ПИСАРОН ФАРҚ МЕКУНАД?!

Мутахассисон мегӯянд, ки бо писарон мебояд кӯтоҳу фаҳмо ва мушаххас сухан гуфт. Онҳо бояд бештар фаъол ва дар ҳаракат бошанд, ҳарчи бештар ба корҳои шавқовару серҳаракат ҷалб шаванд, чун набояд орому гӯшанишин ба воя расанд. Дар синну соли наврасӣ неру ва ғайрати онҳо чандон зиёд аст, ки наметавон онҳоро аз маҷрои ҳаёти пурҷӯшу хурӯш берун кард. Аз ин рӯ, мутахассисон таъкид менамоянд, ки писаронро набояд дар муҳити тангу фа­зои хилвате маҳкам кард. Балки барояшон бояд фазо ва муҳити озоду имконияти ва­сеи ҳаракат кардан фароҳам сохт. Илова ба ин, ба зиммаи писарбачаҳо бояд вазифа ва масъулияти ҷиддитар вогузор намудаву барояшон ҳар гуна машғулияту мусобиқаҳо ташкил кард. Баръакси ин, барояшон вази­фа ва супоришҳои дилбазани хаттиро кам­тар бояд дод, чун аз онҳо манфиате нест. Ва муҳимтар аз ҳама, онҳоро барои иҷрои одитарин кори иҷрокарда бояд таърифу тавсиф кунем.

Боз як далели аҷиб ин аст, ки писарон бояд дар муҳиту фазо ва ё биноҳои нисба­тан сардтар таълим дода шаванд, чун онҳо ҳангоми машғулиятҳо ҳатман хоболуд ме­шаванд.

Духтарон бештар дар ҳайати гурӯҳҳо кор карданро меписанданд, барояшон му­оширату ҳамкорӣ хеле муҳим аст. Онҳо ба чашми якдигар нигаристану ба устодон ку­мак карданро дӯст медоранд. Чизи муҳими дигар ин аст, ки духтаронро набояд аз афти­дану ифлос шудани сару либосашон эҳтиёт кард, бигзор хавфу хатари назоратшаван­даро эҳсос кунанд. “Агар имкони афтидан вуҷуд дошта бошад, бигзор афтад ва аз ҷой бархостанро низ ёд гирад”, - мегӯянд равон­шиносон.

Духтарон муҳити пуршӯру сермағал ва бо овози баланд сухан гуфтанро чандон дӯст намедоранд, аммо ҳарчи зудтар ҳал шудани мушкилотро талаб мекунанд. Ғайр аз ин, муҳити рангорангу зеборо дӯст ме­доранд, яъне синф ё муҳити омӯзишиашон бояд ҳатман равшану оро додашуда бошад.

Муносибати эҳтиёткоронаву фардӣ ме­тавонад хонандаи бадхонро ба хонандаи аълохону пешқадам табдил диҳад. На ҳама хонандаҳои бадхон аслан бадхонанд. Бар­хе аз онҳо, масалан Леонардо да Винчи, новобаста аз нотавонбинии баъзе аз “усто­дон”- и худ ба нобиғаи давр табдил ёфтааст.

ТАНАФФУС ҲАТМӢ АСТ

Одатан, одамон чунин мепиндоранд, ки хеле бад аст, агар хонанда ҳангоми дарс чи­зеро аз хотир барорад, бад аст, агар ҳушаш парешон бошад, бад аст, агар ҳангоми дарс каме фориғ шаваду дам гирад ва мабодо агар хобаш барад – даҳшат! Аммо ин дуруст нест. Чун ин ҳама танаффусҳо на танҳо ба­рои аз худ кардани дарсҳо ва ҳазм карда­ни мавзуи дарс халал намерасонад, бал­ки мусоидат мекунад. Ин имкон медиҳад, ки майнаи сари кӯдак иттилооти заруриро хубтар аз худ кунаду дар хотир нигоҳ до­рад. Беҳтарин амал дар ин ҳолатҳо ҳарчи зудтар аз ёд кардани вазифаи хонагӣ асту ҳарчи зудтар хобидан. Чун майнаи сар маҳз ҳангоми хоб муътадил кор мекунад. Ба таъ­киди мутахассисон барои дурудароз дар хотир нигоҳ доштани ягон иттилоот табад­дулоти муайяне лозим аст, ки он маҳз дар вақти хоб ба миён меояд. Ва баръакси ин, хеле бад аст, вақте ки фурсати кам дар их­тиёр дорем барои иҷрои коре, бад аст, вақте пайдарпай хато мекунем, бад аст, вақте ки талошу заҳматҳоямон самар намедиҳад.

Аз хатоҳо набояд тарсид. Барои он ки омӯхтан осон бошад, бояд иқрор шуд, ки илмомӯзӣ фазо, ҷой ва вақти муайян на­дорад. На танҳо паси парта ва ё мизи дарстайёркунӣ, балки дар ҳама ҳолату ҳама фурсатҳо метавон илм омӯхт. Агар шахс паси миз нишаставу вонамуд кунад, ки ба илмомӯзӣ машғул аст, аз ин манфи­ате нахоҳад буд. Ҳамчунин, барои баҳои хуб гирифтан шарт нест, ки соатҳои тӯлонӣ паси мизи дарстайёркунӣ бишинед. Ва агар рӯзи дароз танҳо як фанро омӯзед, он низ дилгиру хастакунанда мешавад. Ин аст, ки равоншиносон дар чунин ҳолатҳо давра ба давра омӯхтани фанҳоро тавсия медиҳанд. Масалан, агар як соат барои омӯхтани ал­гебра сарф кунед, пас як соати дигар бояд ҳуқуқшиносӣ ва як соати баъдӣ адабиёт хонед. Вақти иҷрои як вазифа таваҷҷуҳро пурра ба он равона бояд кард.

Бо кадоме зудтар мерасем: пиёда ва ё савори велосипед? Ҷавоб равшану возеҳ аст. Илмомӯзӣ низ чунин аст – раванди омӯзиш босамар мешавад, агар хонданро ёд гирем. Зуд хондан, бо дарку фаҳм хон­дан ва дар хотир гирифтан. Агар хондан машғулияти доимии мо бошад, пас, аз он бароямон танҳо манфиату хушҳолӣ хоҳад расид.