Зимистон фаслест, ки табиат нафасашро нигоҳ медорад. Дарахтон лучу хомӯшанд, замин зери барфи сафед ором гирифтааст ва шабҳо дарозу сангин менамоянд. Сардӣ на танҳо ба тан, балки ба руҳу дил низ роҳ меёбад. Дар чунин рӯзҳо инсон беш аз ҳар вақти дигар ба гармӣ ва рӯшноӣ ниёз дорад. Маҳз дар ҳамин лаҳзаҳои хомӯши зимистон ҷашни Сада мисли шарораи зиндагӣ зуҳур мекунад.

Сада ҷашнест, ки торикиро мешикофад ва ба инсон ёдрас месозад, ки сармо ҷовидонӣ нест, шаб поён дорад ва паси ҳар хомӯшӣ бедорӣ меояд ва ин ҷашн дар худ фалсафаи амиқи зиндагиро ниҳон кардааст.

Вақте оташи Сада афрӯхта мешавад, он танҳо ҳезумро намесӯзонад, балки тарсро об мекунад, ноумедиро гудохта, дар дилҳо гармии эътимод меафрӯзад. Шӯълаҳои оташ ба осмон мехезанд, гӯё бо ситораҳо суҳбат мекунанд ва ба инсон паём медиҳанд, ки рӯшноӣ ҳамеша роҳ меёбад, ҳатто агар аз як шарораи ночиз оғоз шавад.

Дар гирди оташи Сада одамон танҳо ҷисман ҷамъ намеоянд, дилҳо ба ҳам наздик мешаванд. Пирон хотираҳои рӯзгори бостонро ба ёд меоранд, ҷавонон орзуҳои фардоро дар дил мепарваранд, кӯдакон бошанд бо чашмони пур аз ҳайрат ба рақси оташ менигаранд.

Сада ҳамзамон рамзи пирӯзии ақл бар ваҳшат, дониш бар торикӣ ва фарҳанг бар бераҳмии табиат мебошад. Оташе, ки дар ин ҷашн меафрӯзад, нишонаи он аст, ки инсон омӯхтааст бо хирад зиндагӣ кунад, на бо тарс. Ӯ дигар қурбонии сармо нест, ӯ ҳамсуҳбати табиат аст.

САДА ЧИСТ?

Сада танҳо як ҷашн нест, он ёдгории зиндаи тафаккури бостонӣ, рамзи робитаи амиқи инсон бо табиат ва нишонаи хирадмандии ниёгони мост. Ин ҷашн аз умқи ҳазорсолаҳо ба имрӯз расида, дар худ ҷаҳонбинӣ, орзу ва таҷрибаи зиндагии мардумони ориёинажодро нигоҳ доштааст.

Сада дар дили сарди зимистон баргузор мегардад, замоне ки табиат ба назар хомӯш аст, аммо дар асл ба бедории нав омодагӣ мебинад. Он ҳар сол панҷоҳ рӯз ва панҷоҳ шаб пеш аз Наврӯз, тақрибан дар рӯзҳои охири моҳи январ таҷлил мегардад. Ин фосила рамзӣ аст, ки марзи миёни сармо ва гармӣ, шаб ва рӯз, интизорӣ ва умедро наздик мекунад.
Дар асл, Сада ҷашни оташ ва рӯшноӣ мебошад. Оташ дар фарҳанги бостонии тоҷикону форсҳо унсури муқаддас ба шумор мерафт, он гармӣ мебахшад, торикиро мешиканад, ҳаётро ҳифз мекунад ва роҳ нишон медиҳад. Аз ин рӯ, афрӯхтани оташ дар ҷашни Сада маънои рамзӣ дорад, яъне эъломи пирӯзии инсон бар сармо, торикӣ ва ноумедӣ.

Сада ҳамчунин ҷашни хирад ва кашфиёт аст. Тибқи ривоятҳои куҳан, маҳз дар ҳамин рӯз инсон бо шарофати ақлу ҷустуҷӯ оташро шинохт. Ин рӯйдод оғози тамаддун ҳисобида мешавад, зеро бо пайдоиши оташ зиндагии инсон тағйир ёфт, яъне хона гарм шуд, хӯрок пухта шуд ва шабҳо рӯшан гардиданд.

Дар гузашта, Сада на танҳо ҷашни маросимӣ, балки рӯзи ҳамбастагии ҷомеа буд. Одамон гирди оташ ҷамъ меомаданд, аз ҳам аҳвол мепурсиданд, кинаҳоро фаромӯш мекарданд ва барои соли нав дуо менамуданд. Ин ҷашн ба инсон меомӯхт, ки танҳо бо ҳам будан мумкин аст, то сармои зиндагиро паси сар кард.

РИВОЯТИ ПАЙДОИШИ ОТАШ

Дар оғози таърих, замоне ки инсон ҳанӯз бо табиат рӯ ба рӯ меистод ва аз неруҳои ношинос ҳарос дошт, шаб ториктар менамуд, сармо бераҳмтар ва зиндагӣ сангинтар. Дар он рӯзгор, оташ танҳо як унсур набуд, он орзуи инсон барои наҷот буд. Афсонаи пайдоиши оташ маҳз дар ҳамин замина падид омадааст.

Тибқи ривоятҳои бостонӣ, шоҳи одил ва хирадманд Ҳушанг, яке аз подшоҳони силсилаи Пешдодиён, рӯзе дар саҳро бо мори азиме рӯ ба рӯ мешавад. Барои ҳифзи худ ва ҳамроҳонаш ӯ сангеро ба сӯи мор мепартояд. Санг ба санги дигар бархӯрда, ногаҳон шарорае падид меояд. Аз бархӯрди ду санг, оташе меафрӯзад, ки шабро мешикофад.

Он лаҳза инсон бори нахуст дарк мекунад, ки нурро метавон офарид. Оташ на ҳамчун неруи вайронгар, балки чун дӯсти зиндагӣ зуҳур мекунад. Ҳушанг ин кашфиётро неъмати илоҳӣ мешуморад ва ба шукронаи он маросиме барпо менамояд. Ҳамин гуна, ба бовари ниёгон ҷашни Сада падид меояд.

Ин афсона танҳо қисса нест, он рамзи бедории ақли инсон аст. Бархӯрди ду санг, бархӯрди тасодуфӣ нест, балки бархӯрди ҷустуҷӯ ва хирад аст. Ин лаҳза нишон медиҳад, ки инсон бо андеша ва ҷуръат метавонад табиатро бишносад ва онро мутеи худ созад.

Оташ аз ҳамон рӯз ба рамзи рӯшноӣ табдил ёфт. Он шабҳоро равшан кард, хонаҳоро гарм намуд ва инсонро аз танҳоии торикӣ наҷот дод. Дар гирди оташ сухан ба вуҷуд омад, хотираҳо нақл шуданд ва фарҳанг шакл гирифт. Бе оташ, на тамаддун мебуду на таърих.

Дар фарҳанги бостонии ориёӣ, оташ муқаддас дониста мешуд, зеро он миёни замин ва осмон васила буд. Шӯълаҳои он гӯё дуоҳои инсонро ба осмон мебурданд. Аз ҳамин сабаб, дар ҷашни Сада оташро бо эҳтиром меафрӯхтанд на барои вайрон кардан, балки барои пок сохтани ҷаҳон ва руҳ.

СУРУДИ ОТАШ ДАР ШАБИ САРМО

Ба хотири ҷашн гирифтани Сада дар маркази саҳро ё канори деҳа, оташи бузурге афрӯхта мешавад. Аввал шарорае хурд, сипас шӯълаҳое баланд, ки мисли забонАҳои тиллоӣ ба осмон мекашанд. Ҳезум бо садои ҷирс-ҷирс месӯзад, гӯё достони асрҳоро ба гӯш мерасонад. Ин садо суруди оташ аст, суруде, ки дар шаби сармо гармӣ мебахшад.

Одамон тадриҷан гирди оташ ҷамъ меоянд. Пирон бо либосҳои ғафс, чеҳраҳояшон бо хатҳои зиндагӣ оро ёфта, бо нигоҳе орому пурмаъно ба шӯълаҳо менигаранд. Ҷавонон бо чашмони пур аз орзу гармии оташро бо гармии дил меомезанд. Кӯдакон бошанд, бо хандаҳои беғаш даври оташ давр мезананд, шӯълаҳоро мисли афсонаҳои зинда тамошо мекунанд.

Рӯшноии оташ чеҳраҳоро равшан мекунад, сояҳо дар барф мерақсанд ва шаб дигар он шаби хомӯш нест. Ин ҷо сухан оғоз меёбад, хотираҳо зинда мешаванд, достонҳои ниёгон аз нав гуфта мешаванд. Ҳар кас гӯё порчае аз қалби худро ба оташ месупорад - ғам, тарс, орзу ё дуо.

Дар баъзе ҷойҳо, мардум бо овози паст суруд, рубоиву байтҳо мехонанд, ё танҳо хомӯшона ба шӯълаҳо менигаранд. Ин хомӯшӣ худ сухан аст сухани эҳтиром ба табиат, ба гузашта ва ба зиндагӣ.

РАСМУ ОЙИНҲОИ САДА

Расму ойинҳои Сада оинаи равшани ҷаҳонбинии ниёгонанд, ҷаҳонбиние, ки дар он инсон худ-ро ҷузъи табиат медонист ва бо неруҳои он бо эҳтиром муомила мекард. Ҳар амали маросимӣ дар Сада маънои рамзӣ дорад ва аз насл ба насл ҳамчун дарси зиндагӣ мерос мондааст.

Муҳимтарин ва марказитарин ойини Сада афрӯхтани оташ аст. Оташ рамзи покӣ, неру ва зиндагӣ буд. Бовар доштанд, ки шӯълаҳои он сармо, беморӣ ва бадбахтиро дур месозанд. Одамон ба оташ бо эҳтиром менигаристанд, ба он партов намеандохтанд ва ҳаргиз онро таҳқир намекарданд.

Сада ҷашни танҳоӣ нест. Дар ин рӯз мардум гирди оташ ҷамъ омада, ҳамдигарро медиданд, аз аҳволи ҳам мепурсиданд ва риштаҳои дӯстиву хешутабориро мустаҳкам мекарданд. Кинаҳо фаромӯш мешуданд, бахшиш ҷойи адоватро мегирифт.
Дар назди оташ пирон насиҳат мекарданд, ҷавонҳо гӯш медоданд ва кӯдакон бо чашмони пур аз ҳайрат ба ин маросими зинда менигаристанд. Ин ҷашн мактаби ғайрирасмии ахлоқ ва фарҳанг буд ва то ҳол боқӣ мондааст.

Яке аз ойинҳои муҳим қироати достонҳо, ривоятҳо ва сурудҳои мардумӣ буд. Қиссаҳои Ҳушанг, оташ, муборизаи инсон бо табиат ва орзуи баҳор аз нав зинда мешуданд. Ин сурудҳо на танҳо барои шавқ, балки барои ҳифзи хотираи таърихӣ хонда мешуданд.

Баъзан ашъори рамзӣ мехонданд, ки дар онҳо аз нур, гармӣ, ҳосили фаровон ва соли нек ёд мешуд.
Инчунин дар ҷашни Сада одамон барои борон, ҳосили хуб, саломатӣ ва оромии рӯзгор дуо мекарданд. Ин дуоҳо аксаран бо нигоҳи умед ба оташ ва осмон сурат мегирифт. Бовар доштанд, нияте, ки дар шаби Сада гуфта мешавад, шунида мешавад.
Дар баъзе минтақаҳо, Сада бо тозакорӣ ва омодагӣ ба Наврӯз ҳамроҳ мешуд. Хонаҳо рӯбучин мегардиданд, ашёи кӯҳна канор гузошта мешуд, то ҷой барои нав шудан боз шавад. Ин амал рамзи поксозии берун ва дарун буд.

Гарчанде Сада ҷашни зиёфатҳои бузург нест, аммо мардум хӯрокҳои гарм ва оддӣ омода мекарданд - нон, таъомҳои донагӣ, шӯрбо. Ин таъомҳо рамзи қаноат, ҳамдилӣ ва гармии хона буданд.

Имрӯз дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон, Эрон ва Афғонистон расму ойинҳои Сада дубора эҳё мешаванд. Гарчанде шакли таҷлил дигаргун шудааст, маънои он ҳамоно боқӣ мондааст, ки олитаринашон эҳтиром ба табиат, гиромидошти нур ва ёдоварии решаҳои фарҳангӣ мебошад.

САДА ВА ҶАҲОНИ ИМРӮЗ

Ҷаҳони имрӯз ҷаҳони суръат, технология ва пешрафти беист аст. Одамон бештар бо экранҳо суҳбат мекунанд, ки гармии эҳсос аксаран аз дастгоҳ меояд, на аз дил ва шабҳо дигар аз торикӣ не, балки аз рӯшноии сунъӣ пур шудаанд. Дар чунин замон, ҷашне мисли Сада ба назар куҳна менамояд, аммо дар асл он аз ҳар вақти дигар заруртар аст.

Сада моро водор мекунад, ки лаҳзае истем. Ба оташи зинда нигарем, на ба нури сарди экран. Шӯълаи оташ моро ба хомӯшӣ даъват мекунад, хомӯшие, ки дар он инсон худро мешунавад. Ин ҷашн ёдрас месозад, ки пешрафт танҳо бо технология нест, балки бо барқарор кардани робитаи инсон бо табиат ва бо худ аст.

Дар ҷаҳони пур аз бӯҳронҳои экологӣ, Сада паёми равшан дорад, гӯшзад мекунад табиат душмани инсон нест. Ниёгони мо оташро бо эҳтиром меафрӯхтанд, онро идора мекарданд, на нобуд. Имрӯз ин фалсафа метавонад ба мо омӯзад, ки бо неруҳои табиӣ ба мисли оташ, об, замин ва бод масъулона муносибат кунем.

Дар замоне ки танҳоӣ, бегонагӣ ва дурӣ афзоиш ёфтааст, ҷамъ омадан гирди як оташ рамзи бозгашт ба муоширати зинда мебошад. Сада метавонад ба як платформаи фарҳангӣ табдил ёбад, ки дар он наслҳо бо ҳам мулоқот мекунанд, фарҳанг интиқол меёбад ва хотираҳо зинда мемонанд.

Барои ҷавонон, Сада танҳо як расми гузашта нест, балки ҳувияти фарҳангӣ аст. Шинохти чунин ҷашнҳо ба инсон кумак мекунад, то дар ҷаҳони гуногунранг решаи худро гум накунад. Касе, ки реша дорад, умеди сабзишу камолёбиаш зиёду боварибахш аст.

Дар бисёр кишварҳо имрӯз Сада ҳамчун ҷашни фарҳангӣ, таърихӣ ва ҳатто сайёҳӣ таҷлил мешавад. Оташи Сада метавонад рамзи муколамаи фарҳангҳо гардад паёме аз Шарқ ба ҷаҳон дар бораи нур, сулҳ ва зиндагии ҳамоҳанг бо табиат.

Аз ин рӯ, бо итминон гуфта метавонем, ки Сада танҳо ҷашни гузашта нест. Он паёми зиндаи умед аст, ки аз ҳазорсолаҳо гузашта, то имрӯз расидааст. Ҷашне, ки дар дилҳои мо оташ меафрӯзад - оташи меҳр, дониш ва интизории баҳор. Ҳар боре ки дар шаби сарди зимистон оташе мебинем, ба ёд орем, ки Сада ин ваъдаи рӯшноист.

Яҳё МАҲМАДНАБИЕВ, “ҶТ”