ФАРҲАНГ
Душанбе 21 Сентябр 2026 02:12
Дар арафаи ҷашни Истиқлол қадрдонӣ шуданд аз сӯйи Пешвои миллат як зумра адибону ҳунармандону чеҳраҳои фарҳангӣ бо унвону ҷоизаҳо. Ҳамагӣ шоис-таву арзанда буданду шукргузору сарбаланд. Адиби хушбаён Шералӣ Мусо низ ҳамроҳ бо Бахтиёри Муртазо барои асари муштараки худ “Чароғафрӯзон” соҳиб шуданд Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳ Рӯдакиро дар бахши пуб-литсистика. Бо ин баҳона ва ибрози таҳният суҳбате анҷом додем бо Нависандаи халқии Тоҷикистон Шералӣ Мусо ва гуфтем аз дирӯзу имрӯзи эҷод ва ҳолу ҳавои адиб.
- Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳ Рӯдакӣ метавонад чӣ аҳамият дошта бошад барои як адиб?
- Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ дар соҳаи адабиёт, санъат, меъморӣ ва журналистика баландтарин ҷоизаи давлатӣ ва хеле муборак мебошад. Зеро он дорои мақоми баланд ва ҳам номи бузурги “Одамушуаро” устод Абуабдуллоҳ Рӯдакиро дорад. Мушарраф гаштан ба ин ҷоизаи муборак пеш аз ҳама қадрдонии заҳмати хоксоронаи адибон аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Албатта, ин ҷоиза ҳам боиси ифтихор аст ва ҳам масъулияти баландеро бар дӯши мо мегузорад. Гирифтани ҷоизаи мазкур адибро водор месозад, беш аз пеш асарҳои беҳтарину сазовор эҷод намуда, пешкаши хонанда гардонад.
- Аслан асаре, ки ба ин ҷоиза пешниҳод мешавад бояд навиштаи се соли охир ва ҷавобгӯ ба талаботи адабиёт бошад. Боз чӣ санҷишҳоро бояд гузарад то расад ба соҳибии ин ҷоиза?
- Аввалин талабот ҳамин аст, ки гуфтед. Асар бояд тоза ва сазовори талаботи низомномаи ин ҷоиза бошад. Инчунин, аз ҷониби хонанда ва мунаққидон эътироф гардида, дорои на кам аз се тақриз бошад. Агар дар бахши публитсистика пешниҳод шуда бошад, пас тамоми нозукиву қоидаҳои ин навъи эҷодиёт низ бояд ҳифз шавад. Баъдан, дар шурои очерк ва публитсистикаи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон муҳокима шуда, ба ин ҷоиза пешниҳод гардад.
- “Чароғафрӯзон” чӣ гуна таълиф шуд, оё нашраш бо ҳамин ҳадаф буд?
- Не, албатта, ҳадафаш ҷоиза набуд. Бахтиёр Миртазо ва банда солҳои дароз аст, ки дар бораи сиёсати хирадмандонаи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Неругоҳи бузурги аср “Роғун” очерк, мақолаҳои публитсистӣ ва қиссаҳои мустанад эҷод мекунем. Чандин китоб ҳам чоп карда, пешкаши хонанда кардем. “Чароғафрӯзон” ҳам китоби навбатӣ аст, ки маҷмуи очерк, мақолаҳои публитсистӣ ва қиссаҳои мустанадро фаро гирифта, нисбатан бузургтар нашр шудааст. Он аз ҷониби хонанда ва мунаққидон баҳои сазовор гирифт. Эътироф шуд, ки асарҳои китоб дар сатҳи баланди бадеӣ эҷод шудаанд ва сазовор аст, ки ба Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ пешбарӣ карда шавад.
- Оиди соҳиб шудан ба унвонҳои давлативу ҷоизаҳо баҳсҳо зиёданд. Тартиби онҳо чӣ гуна бояд бошад. Хусусан барои адибон?
- Қонуни махсус дар бораи мукофотҳои давлатӣ ва ҷоизаҳо аз ҷониби Маҷлиси олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул шудааст, ки дар он шарту шароити пешниҳод ба мукофотҳои давлатӣ ва ҷоизаҳо бисёр муфассал ва равону фаҳмо дарҷ гардидааст. Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ бошад, дар ду сол як бор дода мешавад. Низомномаи он пешакӣ дар ҳама рӯзномаҳо чоп мешавад, ки дар он натанҳо шартҳо, инчунин ташкилотҳое, ки номзадро ба ин ҷоиза ҳаққи пешниҳод дорад, возеҳу равшан дарҷ гардидааст.
- Яъне, талоши нахустин аз сӯйи адиб аст?
-Албатта, ин чун рӯз равшан аст. Охир, асарро адиб меофарад ва мусаллам аст, ки муаллиф шахсан китоб ё асарашро ба шуъбаҳои Иттифоқи нависандагон пеҳшниҳод менамояд. Баъдан, ҳамаи китобҳои ба шуъба пешниҳодшуда, дар маҷлиси шуро муҳокима гардида, сазовортаринаш ба раёсати Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон пешниҳод мешавад. Дар навбати худ раёсат низ ҳамаи китобҳои пешниҳодшударо дар маҷлиси раёсат муҳокима намуда, сазовортаринашонро ба Кумитаи Ҷоизаи давлатии ба номи А. Рӯдакӣ пешниҳод менамояд. Дар Кумита ҳама китобҳои пешниҳодшуда, чанд бор муҳокима гардида, ниҳоят рӯйхати онҳое, ки ба ин ҷоиза пешниҳод шуданд дар рӯзнома барои муҳокима чоп мешавад. Бешак, тартиби интихоб, пешниҳод ва муҳокима ба ин ҷоиза хубу дуруст аст.
- Интизориҳое, ки аз дидор бо Сарвари давлат доштед ҳангоми гирифтани ҷоиза бароварда шуданд?
- Бо Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки аз ҷониби халқи ҷаҳон ҳамчун сиёсатмадори беҳамто эътироф шудааст, сафар ва мулоқотҳои зиёде доштем. Ҳар яке натанҳо хотирмон, балки бароям азизанд. Инчунин, ба муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон китобҳои “Президенти мо”, “Мардистон”, “Ҷасорат” ва “Достони Роғун”-ро шахсан туҳфа намудам. Се бор аз дасти мубораки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мукофотҳои давлатӣ гирифтам: унвони фахрии “Корманди шоистаи Тоҷикистон” (2008), унвони “Нависандаи халқии Тоҷикистон” (2020) ва Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ (2026). Ҳар боре, ки бо муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон рӯ ба рӯ мешавам, баръало эҳсос менамоям, ки ӯ шахсияти беназиру худодод аст. Вагарна афсонаҳоро ба ҳақиқат табдил додан аз дасти одами заминӣ намеояд. Дар 35-солагии Истиқлоли давлатӣ худ низ ба синни 75-солагӣ расидам. Аз ин рӯ, Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ бароям туҳфаи беназире мебошад.
- Аз рӯйи шунидамон шумо бо бемориҳои зиёде мубориза мебаред?
- Аз ҳамон рӯзе, ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ҷасорати беназир тақдири миллату Ватанро, ки дар вартаи нобудӣ қарор доштанд, бар дӯш гирифтанд, ман худро неруманд эҳсос намудам. Ва баъдан сафарҳову суҳбатҳо ва қадрдониҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон боис мешаванд, ки ба дардҳо ғолиб оям. Имрӯз, ки нобино гаштаам ягон лаҳза қарор намегирам. Ҳамеша дар саъю кӯшиш ва ҷаҳду талош ҳастам.
МУҲАНДИСЕ ДАР РОҒУН, АДИБЕ ДАР “ОШЁНИ УҚОБОН”
- Шумо силсилаочеркҳо доред оиди НБО-и “Роғун”. Оғози ин пайвандӣ аз куҷо буд?
- Замоне, ки донишҷӯ будам, дар яке аз шумораҳои маҷаллаи русии “Техника молодёжи” бори аввал дар бораи “Роғун” мақола ва нақшаи он нашр шуд. Ин иншоот диққати маро зиёд ба худ ҷалб кард ва аз андешаам дур набуд. Баъди хатми донишгоҳ дар яке аз заводҳо корро шуруъ кардам ва сипас моҳи феврали соли 1976 котиби дуюми комитети комсомолии ноҳияи Октябр (ҳоло Исмоили Сомонӣ”-и шаҳри Душанбе) интихоб шудам. Тобистони ҳамон сол маро котиби якуми комитети марказии ҳизби комунистии Тоҷикистон Ҷабор Расулов ба наздаш даъват карданду пас аз салому ҳолпурсӣ гуфтанд: “Шумо ягона котиби комсомол мебошед, ки ихтисоси муҳандиси мошинсозро доред. Хато намекунам агар бигӯям, ки бо лоиҳаи НБО-и “Роғун” шиносед”. Гуфтам, бале шинос ҳастам. Он кас гуфтанд: “шумо бояд ҳамчун котиби комсомол ба ин неругоҳ вобаста шавед. Чунки дар оянда ин сохтмони бузург ҳамчун сохтмони зарбдори камсамоли эълон бояд шавад”.
Ман дар митинги тантанавии оғози сохтмони НБО “Роғун”, ки 27-уми сентябри соли 1976 дар шаҳраки сари Пулак гузашт, иштирок намудам. Дар ин митинг котиби якуми камитети марказии ҳизби камунисти Тоҷикистон Ҷаббор Расулов ва вазири энергетика ва электрификатсияи СССР Петр Степанович Непорожный иштирок доштанд.
Аз ҳамон рӯз ҳамбастагии ману “Роғун” шуруъ шуд. Мо ҳам барои “Роғун” мутахассис равон мекардем ва ҳам барои сохтмони зарбдори умумииттифоқ эълон кардани он кор мекардем. Аввалин очеркам “Ошёни уқобон” аз бунёди ин иншоот дар “Комсомоли Тоҷикистон” нашр шуда буд. Очерки “Куҳнавард” бошад ғолиби озмуни ин рӯзнома гардид.
- Воқеан, маълумоти шумо муҳандисӣ аст. Бо ин ки аз замони мактабӣ хонандаи рӯзномаҳо будед, чаро барои таҳсил ба ин ришта рафтед?
- Дар он вақт аслан аз техникаву технология дараке набуд ва чун якбора мошин пайдо шуд, бароям хеле аҷиб намуд. Ба худ гуфтам ман ронанда ё мошинсоз мешавам. Ҳамин тавр, ба фанҳои дақиқ майл пайдо кардам. Як сабаби дигар ин шуд, ки дар мактаби мо муаллими забон ва адабиёт буд, аммо дарс намедоданд ва мо аз ин фанҳо чизе намедонистем.
- Пас, аввалин навиштаи як муҳандис чӣ гуна тавлид шуду чӣ тавр дар рӯзнома нашр шуд?
- Ҳамсабақе доштам бо номи Рустам Темуров, ки як рӯз дилтанг наздамон омад ва пурдард қисса кард, ки духтари дӯстдоштаашро ба шавҳар додаанд. Дигар бачаҳо баъди гӯш кардани қисса гуфтанд, ки барои онҳо чизе нависам. Гуфтам чаро ман? Гуфтанд ту иншоро бо баҳои панҷ супоридаӣ ва қодирӣ ба навиштан. Албатта аз иншо гузаштанам ҳам бахти баландам буд чун мо аз фанни адабиёт бехабар будем. Хоҳиши бачаҳоро рад накардам ва шуруъ кардам ба навиштан. Ҳарчанд намедонистам он навишта чӣ ҳасту марбут аст ба кадом навъи эҷод. Аммо онро нахостам барои нашр ба ҷое супорам ва як ҳодисаи дигаре, ки ба сари Рустам омада буд, навиштам. Номашро “Корнамоӣ” монда ба “Пионери Тоҷикистон” равон кардам. Ҳамон ҳафта нашр шуд ва зераш навиштаанд: фелетон. Яъне жанру шакли онро худашон муайян кардаанд, чун ман он замон аз дунёи эҷод хабар надоштам.
ЗАРУРАТИ ЖАНРИ ОЧЕРК АЗ БАЙН НАМЕРАВАД
- Шумо бештар очерк навиштаед. Воқеан, очерк имрӯз дар матбуоти даврӣ қариб, ки мушоҳида намешавад. Хатари пурра аз байн рафтани ин навъи эҷод вуҷуд дорад?
- Не. Вақт ҳамаашро ҷо ба ҷо хоҳад кард. Ҳоло шукр ман, Бахтиёр Муртазо, Холназар Муҳаббат, Маҷид Салим, Раҷабалӣ Аҳмад ва чанде дигар ҳастем, ки ин жанрро пеш мебарем.
- Аммо аз насли ҷавон касеро нагуфтед. Пас ин нишони хатар нест?
- Бале, воқеан аз ҷавонон хеле каманд, ки ба ин жанр майл дошта бошанд. Аммо бовар дорам, ки майдони публитсистика холӣ нахоҳад монд. Рӯзе мерасад, ки ҷавонони ғаюр қалам гирифта, ба ин майдон ворид мешаванд. Чунки очерк ҳамчун жанри ҷанговар хонандаи бисёр дорад. Мардуми рус ташнаи ин жанранд. Очерк чун аз ҳолати воқеӣ гирифта мешавад, ҳамеша ҳаводори худро дорад.
- Баъзеҳо мегӯянд шояд имрӯз ба ин жанр зарурат нест чун як корнамоӣ ё як қаҳрамонӣ баъди чанд лаҳза метавонад расонаӣ шавад, ҳамагӣ дар бораи он бигӯянду он шахс баъд аз чанд рӯз ба чеҳраи рӯзи шабакаҳо табдил ёбад...
- Зарурати жанри очерк аз байн намеравад. Танҳо барои навиштани он вақту талошҳои зиёд лозим аст, ки ин барои насли имрӯз мушкилтар менамояд. Ҳамчунин, шояд аз ҷониби редаксияҳо низ барои як рӯзноманигор чунин имкон дода намешавад, ки муҳлати зиёде бо қаҳрамони худ кор кунад ва ҳам маошаш хуб гузарад.
- Имкон ҳаст, ки шакли пешниҳоди очеркро имрӯз каме тағйир диҳем?
- Пешниҳоди ҳама гуна асар ба истеъдод, малака, сатҳи дониш ва ҷаҳонбинии муаллиф вобаста аст. Чунки имкониятҳои забони тоҷикӣ ҳадду ҳудуд надорад ва нависандаи бомаҳорат ончунон асарро ба қалам медиҳад, ки диққати хонандаро чун оҳанрабо ба худ ҷалб менамояд. Қоидаву талаботи ин жанр бояд ҳамон гунае монад, ки буд.
- Воқеан, ба шумо муҳлати зиёде лозим буд барои навиштани як очерк. Аммо журналистикаи имрӯза бештар хоҳони фаврият аст. Кадом шакл таъсирноктар аст?
- Албатта, очерк вақти зиёдро талаб мекунад. Имрӯз баъзе навиштаҳоро дар қолаби очерки портретӣ вомехӯрем, ки он танҳо ҳолнома аст. Аммо дигар навъи эҷоди гурӯҳи жанрҳои публитсистӣ бадеӣ ҳастанд, ки ҳам фаврият гум намешавад ҳам мавод хонданӣ меояд. Масалан, боре дар бинои Сирки давлатӣ бахшида ба ҷашни Наврӯз барномаи консертие баргузор шуда буд, ки дар он на тартиб дида мешуду на низом. Сармуҳаррири вақти рӯзномаи “Ҷумҳурият” гуфт, ки устод аз ҳамин ҳолат як фелетон нависед, фардо нашр мекунем. Ман ҳамон шаб он ҳолатро тавассути ҳаҷв ба риштаи танқид кашидам ва фардо аллакай дар рӯзнома чоп шуд. Баъди чанде дар Кохи Ҷомӣ ҳамин гуна барномаи консертие баргузор шуд ва онҷо пур аз кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ буданду тартибро назорат мекарданд. Гуфтам ин ҷо чӣ гап аст, якеаш гуфт дар рӯзнома як фелетон чоп шуда, бетартибии консертҳо танқид шудааст. Акнун ба мо супориш шуд, ки болои чунин барномаҳо назорат барем. Яъне, навиштаи фаврӣ низ метавонад таъсири амиқ дошта бошад, боз ҳам ба шарте ки хуб эҷод шуда бошад.
- Дар публитсистика қаҳрамон ва корномаҳои он бояд воқеӣ бошанду омӯхташуда. Аммо дар адабиёт ҳар чизе моли тахаюлот аст. Вақте ворид шудед ба адабиёт, эҳсос кардед дар эҷоди кадоме роҳатар ҳастед?
- Ҳарду ҳам хуни дил хурдан аст. Аммо мушкилии очерк дар пайдо кардани қаҳрамон ва оиди фаъолияташ маълумотҳо гирифтан аст. Аксари чунин қаҳрамонҳо камгапанд ва талошҳои зиёде мебояд. Масалан, дар навиштани як очерк ман се сол вақт сарф кардаам. Агар он як асари бадеӣ мебуд дар хона нишаста менавиштам. Аз ин рӯ, шояд очерк мушкилтар бошад, аммо ҳар навиштаи бадеии ман низ асоси воқеӣ дорад.
ШАБИ ЭҶОДӢ ВА РӮНАМОИИ “ДАР БАҲОИ НУРИ ДИДА”
- Имрӯзҳо банди чӣ корҳоеду андешаи амалии кадом ниятҳо?
- Ҳоло машғули эҷоди як романи нав бо номи “Хаси рӯйи роҳ” ҳастам. Аслан чанд романи нотамом дорам, ки бояд ба анҷомашон расонам. Мавзуҳояшон марбути ҳамин шабу рӯзанд.
- Шумо чандест, ки биноиятонро аз даст додаед. Хондаву навишта наметавонед, вале пайваста асарҳоятон чоп мешавад. Ин чӣ хел ба шумо даст медиҳад?
- Бале, соли 9-ум аст, ки биноиямро аз даст додам, аммо лаҳзае ором нестам. Дар ҳама чорабиниҳо иштирок менамоям. Рӯзнома, маҷалла ва китобҳоро ҳар рӯз завҷаам Гулҷамила мехонад ва ман гӯш мекунам. Асарҳоямро бошад солҳои аввал ман мегуфтаму набераҳоям Шаҳрому Мустафо чоп мекарданд. Ду соли охир Фазлиддин Носирзода ном шогирде дорам, ки дар ДМТ таҳсил мекунад, ки баъди дарс омада, гуфтаҳои маро дар рӯёна чоп менамояд. Идеяву фикрҳои дар сарам омадаро ҳамон замон дар телефонам садоӣ сабт мекунам, то фаромӯш нашавад. Баъдан дар назди шогирдам онҳоро шунида пурра карда мегӯям ва ӯ менависад.
- Қарор аст, ки ба муносибати 75-солагиатон шаби эҷодӣ ва рӯнамоии китоби “Дар баҳои нури дида” баргузор шавад.
- Бале, ҳарчанд 25-уми март 75-сола шудам, аммо хостем баъди ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатӣ таҷлилаш созем.
- Аммо мегӯянд соли тавлиди шумо ҳам чун аксари ҳамнаслони шумо дучори нофаҳмиҳое шудааст...
- Аслан 25 марти соли 1950 таваллуд шудаам. Аммо чун он замон шаҳодатномаи таваллуд зуд гирифта намешуд ва шояд аз маро ҳам дертар гирифтаанд, ки дар қайди соли таваллуд масъули шаҳодатномадиҳӣ ғалат карда ва як сол хурдтар навиштааст. Яъне, 25-уми марти соли 1951.
Сайёраи ҚИЁМИДДИН, “ҶТ”
- Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳ Рӯдакӣ метавонад чӣ аҳамият дошта бошад барои як адиб?
- Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ дар соҳаи адабиёт, санъат, меъморӣ ва журналистика баландтарин ҷоизаи давлатӣ ва хеле муборак мебошад. Зеро он дорои мақоми баланд ва ҳам номи бузурги “Одамушуаро” устод Абуабдуллоҳ Рӯдакиро дорад. Мушарраф гаштан ба ин ҷоизаи муборак пеш аз ҳама қадрдонии заҳмати хоксоронаи адибон аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Албатта, ин ҷоиза ҳам боиси ифтихор аст ва ҳам масъулияти баландеро бар дӯши мо мегузорад. Гирифтани ҷоизаи мазкур адибро водор месозад, беш аз пеш асарҳои беҳтарину сазовор эҷод намуда, пешкаши хонанда гардонад.
- Аслан асаре, ки ба ин ҷоиза пешниҳод мешавад бояд навиштаи се соли охир ва ҷавобгӯ ба талаботи адабиёт бошад. Боз чӣ санҷишҳоро бояд гузарад то расад ба соҳибии ин ҷоиза?
- Аввалин талабот ҳамин аст, ки гуфтед. Асар бояд тоза ва сазовори талаботи низомномаи ин ҷоиза бошад. Инчунин, аз ҷониби хонанда ва мунаққидон эътироф гардида, дорои на кам аз се тақриз бошад. Агар дар бахши публитсистика пешниҳод шуда бошад, пас тамоми нозукиву қоидаҳои ин навъи эҷодиёт низ бояд ҳифз шавад. Баъдан, дар шурои очерк ва публитсистикаи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон муҳокима шуда, ба ин ҷоиза пешниҳод гардад.
- “Чароғафрӯзон” чӣ гуна таълиф шуд, оё нашраш бо ҳамин ҳадаф буд?
- Не, албатта, ҳадафаш ҷоиза набуд. Бахтиёр Миртазо ва банда солҳои дароз аст, ки дар бораи сиёсати хирадмандонаи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Неругоҳи бузурги аср “Роғун” очерк, мақолаҳои публитсистӣ ва қиссаҳои мустанад эҷод мекунем. Чандин китоб ҳам чоп карда, пешкаши хонанда кардем. “Чароғафрӯзон” ҳам китоби навбатӣ аст, ки маҷмуи очерк, мақолаҳои публитсистӣ ва қиссаҳои мустанадро фаро гирифта, нисбатан бузургтар нашр шудааст. Он аз ҷониби хонанда ва мунаққидон баҳои сазовор гирифт. Эътироф шуд, ки асарҳои китоб дар сатҳи баланди бадеӣ эҷод шудаанд ва сазовор аст, ки ба Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ пешбарӣ карда шавад.
- Оиди соҳиб шудан ба унвонҳои давлативу ҷоизаҳо баҳсҳо зиёданд. Тартиби онҳо чӣ гуна бояд бошад. Хусусан барои адибон?
- Қонуни махсус дар бораи мукофотҳои давлатӣ ва ҷоизаҳо аз ҷониби Маҷлиси олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул шудааст, ки дар он шарту шароити пешниҳод ба мукофотҳои давлатӣ ва ҷоизаҳо бисёр муфассал ва равону фаҳмо дарҷ гардидааст. Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ бошад, дар ду сол як бор дода мешавад. Низомномаи он пешакӣ дар ҳама рӯзномаҳо чоп мешавад, ки дар он натанҳо шартҳо, инчунин ташкилотҳое, ки номзадро ба ин ҷоиза ҳаққи пешниҳод дорад, возеҳу равшан дарҷ гардидааст.
- Яъне, талоши нахустин аз сӯйи адиб аст?
-Албатта, ин чун рӯз равшан аст. Охир, асарро адиб меофарад ва мусаллам аст, ки муаллиф шахсан китоб ё асарашро ба шуъбаҳои Иттифоқи нависандагон пеҳшниҳод менамояд. Баъдан, ҳамаи китобҳои ба шуъба пешниҳодшуда, дар маҷлиси шуро муҳокима гардида, сазовортаринаш ба раёсати Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон пешниҳод мешавад. Дар навбати худ раёсат низ ҳамаи китобҳои пешниҳодшударо дар маҷлиси раёсат муҳокима намуда, сазовортаринашонро ба Кумитаи Ҷоизаи давлатии ба номи А. Рӯдакӣ пешниҳод менамояд. Дар Кумита ҳама китобҳои пешниҳодшуда, чанд бор муҳокима гардида, ниҳоят рӯйхати онҳое, ки ба ин ҷоиза пешниҳод шуданд дар рӯзнома барои муҳокима чоп мешавад. Бешак, тартиби интихоб, пешниҳод ва муҳокима ба ин ҷоиза хубу дуруст аст.
- Интизориҳое, ки аз дидор бо Сарвари давлат доштед ҳангоми гирифтани ҷоиза бароварда шуданд?
- Бо Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки аз ҷониби халқи ҷаҳон ҳамчун сиёсатмадори беҳамто эътироф шудааст, сафар ва мулоқотҳои зиёде доштем. Ҳар яке натанҳо хотирмон, балки бароям азизанд. Инчунин, ба муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон китобҳои “Президенти мо”, “Мардистон”, “Ҷасорат” ва “Достони Роғун”-ро шахсан туҳфа намудам. Се бор аз дасти мубораки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мукофотҳои давлатӣ гирифтам: унвони фахрии “Корманди шоистаи Тоҷикистон” (2008), унвони “Нависандаи халқии Тоҷикистон” (2020) ва Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ (2026). Ҳар боре, ки бо муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон рӯ ба рӯ мешавам, баръало эҳсос менамоям, ки ӯ шахсияти беназиру худодод аст. Вагарна афсонаҳоро ба ҳақиқат табдил додан аз дасти одами заминӣ намеояд. Дар 35-солагии Истиқлоли давлатӣ худ низ ба синни 75-солагӣ расидам. Аз ин рӯ, Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ бароям туҳфаи беназире мебошад.
- Аз рӯйи шунидамон шумо бо бемориҳои зиёде мубориза мебаред?
- Аз ҳамон рӯзе, ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ҷасорати беназир тақдири миллату Ватанро, ки дар вартаи нобудӣ қарор доштанд, бар дӯш гирифтанд, ман худро неруманд эҳсос намудам. Ва баъдан сафарҳову суҳбатҳо ва қадрдониҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон боис мешаванд, ки ба дардҳо ғолиб оям. Имрӯз, ки нобино гаштаам ягон лаҳза қарор намегирам. Ҳамеша дар саъю кӯшиш ва ҷаҳду талош ҳастам.
МУҲАНДИСЕ ДАР РОҒУН, АДИБЕ ДАР “ОШЁНИ УҚОБОН”
- Шумо силсилаочеркҳо доред оиди НБО-и “Роғун”. Оғози ин пайвандӣ аз куҷо буд?
- Замоне, ки донишҷӯ будам, дар яке аз шумораҳои маҷаллаи русии “Техника молодёжи” бори аввал дар бораи “Роғун” мақола ва нақшаи он нашр шуд. Ин иншоот диққати маро зиёд ба худ ҷалб кард ва аз андешаам дур набуд. Баъди хатми донишгоҳ дар яке аз заводҳо корро шуруъ кардам ва сипас моҳи феврали соли 1976 котиби дуюми комитети комсомолии ноҳияи Октябр (ҳоло Исмоили Сомонӣ”-и шаҳри Душанбе) интихоб шудам. Тобистони ҳамон сол маро котиби якуми комитети марказии ҳизби комунистии Тоҷикистон Ҷабор Расулов ба наздаш даъват карданду пас аз салому ҳолпурсӣ гуфтанд: “Шумо ягона котиби комсомол мебошед, ки ихтисоси муҳандиси мошинсозро доред. Хато намекунам агар бигӯям, ки бо лоиҳаи НБО-и “Роғун” шиносед”. Гуфтам, бале шинос ҳастам. Он кас гуфтанд: “шумо бояд ҳамчун котиби комсомол ба ин неругоҳ вобаста шавед. Чунки дар оянда ин сохтмони бузург ҳамчун сохтмони зарбдори камсамоли эълон бояд шавад”.
Ман дар митинги тантанавии оғози сохтмони НБО “Роғун”, ки 27-уми сентябри соли 1976 дар шаҳраки сари Пулак гузашт, иштирок намудам. Дар ин митинг котиби якуми камитети марказии ҳизби камунисти Тоҷикистон Ҷаббор Расулов ва вазири энергетика ва электрификатсияи СССР Петр Степанович Непорожный иштирок доштанд.
Аз ҳамон рӯз ҳамбастагии ману “Роғун” шуруъ шуд. Мо ҳам барои “Роғун” мутахассис равон мекардем ва ҳам барои сохтмони зарбдори умумииттифоқ эълон кардани он кор мекардем. Аввалин очеркам “Ошёни уқобон” аз бунёди ин иншоот дар “Комсомоли Тоҷикистон” нашр шуда буд. Очерки “Куҳнавард” бошад ғолиби озмуни ин рӯзнома гардид.
- Воқеан, маълумоти шумо муҳандисӣ аст. Бо ин ки аз замони мактабӣ хонандаи рӯзномаҳо будед, чаро барои таҳсил ба ин ришта рафтед?
- Дар он вақт аслан аз техникаву технология дараке набуд ва чун якбора мошин пайдо шуд, бароям хеле аҷиб намуд. Ба худ гуфтам ман ронанда ё мошинсоз мешавам. Ҳамин тавр, ба фанҳои дақиқ майл пайдо кардам. Як сабаби дигар ин шуд, ки дар мактаби мо муаллими забон ва адабиёт буд, аммо дарс намедоданд ва мо аз ин фанҳо чизе намедонистем.
- Пас, аввалин навиштаи як муҳандис чӣ гуна тавлид шуду чӣ тавр дар рӯзнома нашр шуд?
- Ҳамсабақе доштам бо номи Рустам Темуров, ки як рӯз дилтанг наздамон омад ва пурдард қисса кард, ки духтари дӯстдоштаашро ба шавҳар додаанд. Дигар бачаҳо баъди гӯш кардани қисса гуфтанд, ки барои онҳо чизе нависам. Гуфтам чаро ман? Гуфтанд ту иншоро бо баҳои панҷ супоридаӣ ва қодирӣ ба навиштан. Албатта аз иншо гузаштанам ҳам бахти баландам буд чун мо аз фанни адабиёт бехабар будем. Хоҳиши бачаҳоро рад накардам ва шуруъ кардам ба навиштан. Ҳарчанд намедонистам он навишта чӣ ҳасту марбут аст ба кадом навъи эҷод. Аммо онро нахостам барои нашр ба ҷое супорам ва як ҳодисаи дигаре, ки ба сари Рустам омада буд, навиштам. Номашро “Корнамоӣ” монда ба “Пионери Тоҷикистон” равон кардам. Ҳамон ҳафта нашр шуд ва зераш навиштаанд: фелетон. Яъне жанру шакли онро худашон муайян кардаанд, чун ман он замон аз дунёи эҷод хабар надоштам.
ЗАРУРАТИ ЖАНРИ ОЧЕРК АЗ БАЙН НАМЕРАВАД
- Шумо бештар очерк навиштаед. Воқеан, очерк имрӯз дар матбуоти даврӣ қариб, ки мушоҳида намешавад. Хатари пурра аз байн рафтани ин навъи эҷод вуҷуд дорад?
- Не. Вақт ҳамаашро ҷо ба ҷо хоҳад кард. Ҳоло шукр ман, Бахтиёр Муртазо, Холназар Муҳаббат, Маҷид Салим, Раҷабалӣ Аҳмад ва чанде дигар ҳастем, ки ин жанрро пеш мебарем.
- Аммо аз насли ҷавон касеро нагуфтед. Пас ин нишони хатар нест?
- Бале, воқеан аз ҷавонон хеле каманд, ки ба ин жанр майл дошта бошанд. Аммо бовар дорам, ки майдони публитсистика холӣ нахоҳад монд. Рӯзе мерасад, ки ҷавонони ғаюр қалам гирифта, ба ин майдон ворид мешаванд. Чунки очерк ҳамчун жанри ҷанговар хонандаи бисёр дорад. Мардуми рус ташнаи ин жанранд. Очерк чун аз ҳолати воқеӣ гирифта мешавад, ҳамеша ҳаводори худро дорад.
- Баъзеҳо мегӯянд шояд имрӯз ба ин жанр зарурат нест чун як корнамоӣ ё як қаҳрамонӣ баъди чанд лаҳза метавонад расонаӣ шавад, ҳамагӣ дар бораи он бигӯянду он шахс баъд аз чанд рӯз ба чеҳраи рӯзи шабакаҳо табдил ёбад...
- Зарурати жанри очерк аз байн намеравад. Танҳо барои навиштани он вақту талошҳои зиёд лозим аст, ки ин барои насли имрӯз мушкилтар менамояд. Ҳамчунин, шояд аз ҷониби редаксияҳо низ барои як рӯзноманигор чунин имкон дода намешавад, ки муҳлати зиёде бо қаҳрамони худ кор кунад ва ҳам маошаш хуб гузарад.
- Имкон ҳаст, ки шакли пешниҳоди очеркро имрӯз каме тағйир диҳем?
- Пешниҳоди ҳама гуна асар ба истеъдод, малака, сатҳи дониш ва ҷаҳонбинии муаллиф вобаста аст. Чунки имкониятҳои забони тоҷикӣ ҳадду ҳудуд надорад ва нависандаи бомаҳорат ончунон асарро ба қалам медиҳад, ки диққати хонандаро чун оҳанрабо ба худ ҷалб менамояд. Қоидаву талаботи ин жанр бояд ҳамон гунае монад, ки буд.
- Воқеан, ба шумо муҳлати зиёде лозим буд барои навиштани як очерк. Аммо журналистикаи имрӯза бештар хоҳони фаврият аст. Кадом шакл таъсирноктар аст?
- Албатта, очерк вақти зиёдро талаб мекунад. Имрӯз баъзе навиштаҳоро дар қолаби очерки портретӣ вомехӯрем, ки он танҳо ҳолнома аст. Аммо дигар навъи эҷоди гурӯҳи жанрҳои публитсистӣ бадеӣ ҳастанд, ки ҳам фаврият гум намешавад ҳам мавод хонданӣ меояд. Масалан, боре дар бинои Сирки давлатӣ бахшида ба ҷашни Наврӯз барномаи консертие баргузор шуда буд, ки дар он на тартиб дида мешуду на низом. Сармуҳаррири вақти рӯзномаи “Ҷумҳурият” гуфт, ки устод аз ҳамин ҳолат як фелетон нависед, фардо нашр мекунем. Ман ҳамон шаб он ҳолатро тавассути ҳаҷв ба риштаи танқид кашидам ва фардо аллакай дар рӯзнома чоп шуд. Баъди чанде дар Кохи Ҷомӣ ҳамин гуна барномаи консертие баргузор шуд ва онҷо пур аз кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ буданду тартибро назорат мекарданд. Гуфтам ин ҷо чӣ гап аст, якеаш гуфт дар рӯзнома як фелетон чоп шуда, бетартибии консертҳо танқид шудааст. Акнун ба мо супориш шуд, ки болои чунин барномаҳо назорат барем. Яъне, навиштаи фаврӣ низ метавонад таъсири амиқ дошта бошад, боз ҳам ба шарте ки хуб эҷод шуда бошад.
- Дар публитсистика қаҳрамон ва корномаҳои он бояд воқеӣ бошанду омӯхташуда. Аммо дар адабиёт ҳар чизе моли тахаюлот аст. Вақте ворид шудед ба адабиёт, эҳсос кардед дар эҷоди кадоме роҳатар ҳастед?
- Ҳарду ҳам хуни дил хурдан аст. Аммо мушкилии очерк дар пайдо кардани қаҳрамон ва оиди фаъолияташ маълумотҳо гирифтан аст. Аксари чунин қаҳрамонҳо камгапанд ва талошҳои зиёде мебояд. Масалан, дар навиштани як очерк ман се сол вақт сарф кардаам. Агар он як асари бадеӣ мебуд дар хона нишаста менавиштам. Аз ин рӯ, шояд очерк мушкилтар бошад, аммо ҳар навиштаи бадеии ман низ асоси воқеӣ дорад.
ШАБИ ЭҶОДӢ ВА РӮНАМОИИ “ДАР БАҲОИ НУРИ ДИДА”
- Имрӯзҳо банди чӣ корҳоеду андешаи амалии кадом ниятҳо?
- Ҳоло машғули эҷоди як романи нав бо номи “Хаси рӯйи роҳ” ҳастам. Аслан чанд романи нотамом дорам, ки бояд ба анҷомашон расонам. Мавзуҳояшон марбути ҳамин шабу рӯзанд.
- Шумо чандест, ки биноиятонро аз даст додаед. Хондаву навишта наметавонед, вале пайваста асарҳоятон чоп мешавад. Ин чӣ хел ба шумо даст медиҳад?
- Бале, соли 9-ум аст, ки биноиямро аз даст додам, аммо лаҳзае ором нестам. Дар ҳама чорабиниҳо иштирок менамоям. Рӯзнома, маҷалла ва китобҳоро ҳар рӯз завҷаам Гулҷамила мехонад ва ман гӯш мекунам. Асарҳоямро бошад солҳои аввал ман мегуфтаму набераҳоям Шаҳрому Мустафо чоп мекарданд. Ду соли охир Фазлиддин Носирзода ном шогирде дорам, ки дар ДМТ таҳсил мекунад, ки баъди дарс омада, гуфтаҳои маро дар рӯёна чоп менамояд. Идеяву фикрҳои дар сарам омадаро ҳамон замон дар телефонам садоӣ сабт мекунам, то фаромӯш нашавад. Баъдан дар назди шогирдам онҳоро шунида пурра карда мегӯям ва ӯ менависад.
- Қарор аст, ки ба муносибати 75-солагиатон шаби эҷодӣ ва рӯнамоии китоби “Дар баҳои нури дида” баргузор шавад.
- Бале, ҳарчанд 25-уми март 75-сола шудам, аммо хостем баъди ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатӣ таҷлилаш созем.
- Аммо мегӯянд соли тавлиди шумо ҳам чун аксари ҳамнаслони шумо дучори нофаҳмиҳое шудааст...
- Аслан 25 марти соли 1950 таваллуд шудаам. Аммо чун он замон шаҳодатномаи таваллуд зуд гирифта намешуд ва шояд аз маро ҳам дертар гирифтаанд, ки дар қайди соли таваллуд масъули шаҳодатномадиҳӣ ғалат карда ва як сол хурдтар навиштааст. Яъне, 25-уми марти соли 1951.
Сайёраи ҚИЁМИДДИН, “ҶТ”
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед