ФАРҲАНГ
Сешанбе 14 Апрел 2026 02:41
Чанде пеш бо иштироки Пешвои миллат Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Айнӣ маросими ифтитоҳи гулгашт ва пардабардорӣ аз рӯйи муҷассамаи Шоири халқии Тоҷикистон Гулназар Келдӣ сурат гирифт.
Воқеан, Гулназар Келдӣ аз чеҳраҳои мондагори адабиёту фарҳанги кишвар маҳсуб меёбад. Моли ӯ будани матни Суруди миллии Тоҷикистон далел аст ба ин гуфтаҳо.
Ба ин баҳона хостем атрофи нақши ин шоири тавоно дар рушди адабиёти муосир, вижагиҳои осори ӯ, махсусиятҳои матни Суруди миллӣ ва дигар паҳлуҳои эҷод ва фаъолияти устоди зиндаёд, Гулназар Келдӣ суҳбате анҷом диҳем. Ҳамсуҳбати хеш интихоб намудем муҳаққиқи осори устод, номзади илмҳои филологӣ Равшани Ҳамроҳро.
- Акнун устод Гулназар Келдӣ маконеро соҳиб аст дар зодгоҳи худ, ки ҳамвора назорра хоҳад кард ҳаммеҳанони худро. Ин иқдомро басо шоиста унвон доданд ҳамагӣ...
- Албатта, ин аз сиёсати фарҳангдӯстона, адабиётдӯстона ва маърифатдӯстонаи Сарвари давлат дарак медиҳад. Устод Гулназар ҳам Шоири халқии Тоҷикистон, ҳам дорандаи Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуабдулоҳ Рӯдакӣ ва ҳам муаллифи Суруди миллии Тоҷикистон маҳсуб меёбанд ва иқдоме ки амалӣ гардид, басо хушҳолкунанда, фараҳбахш ва қобили таҳсину сипос аст.
- Номи устод ошност барои ҳар тоҷик бо муаллифии Суруди миллии Тоҷикистон. Воқеан, баъд аз се соли ба даст овардани истиқлол қабул шуд ин муқаддасоти миллӣ. Чун то он замон шеъру оҳанги мувофиқе пайдо нашуда. Пас, чист сабаби аслии муваффақияти матни эҷоднамудаи устод Гулназар Келдӣ ва он зери таъсири кадом омилҳо таълиф гаштааст?
- Дар мавриди эҷоди матни Суруди миллӣ бо устод шахсан суҳбате доштам ва зикр доштанд, ки онро дар зарфи 3-4 рӯз навишта, бо духтари Пулод Толис ба оҳанг ворид сохтаанд. Ба ҳамагон маълум аст, ки оҳанги Суруди миллӣ моли Сулаймон Юдаков аст ва устод ба он оҳанг аз нав матн сохтанд. Бояд гуфт, интихоби матни Суруди миллӣ шаффоф буд. Чунки он аз сӯйи вакилони халқ интихоб гардиду муаллифон бо имзои мустаор шеър пешниҳод карда буданд. Ҷолиб аст, аз миёни 114 матни пешниҳодшуда ҳарду матни эҷодкардаи устод Гулназар ҷойҳои якуму дуввумро соҳиб гаштанд ва мақоми севвум ба шеъри эҷоднамудаи устод Лоиқ Шералӣ бахшида шуд. Роҳбарии комиссияи мазкурро шахси маърифатнок Абдумаҷид Достиев ба ӯҳда доштанд. Яке аз вижагиҳои матни Суруди миллӣ ин аст, ки бояд ба ягон ҳизбу гурӯҳ ва дину мазҳаб мутааллиқ набуда, ба тамоми ҷомеа равона гардад. Аз ин рӯ, устод бо риояи ҳамаи талаботҳо матнро эҷод кардаанд. Ҳар як мисраъ маънии волоеро дар худ дорад ва ҳар сухан ба оҳанг хеле хуб пайваст шудааст. Дар матн аз ҳама бештар ҳарфи “р”, “д” ва садоноки “о” истифода шудааст, ки омили хеле мутантан садо додани он гаштааст. Суруди миллӣ моҳияти таърихӣ дорад ва марому мақсади миллатро ифода мекунад. Он аз гузаштаи таърихӣ ёд мекунад, имрӯзро дар худ таҷассум намуда, ояндаи миллатро низ фаро мегирад.
- Устод баъди соҳиб шудани шеъраш ба ин мақом рубоие гуфта буд чунин:
Эй халқи азизи ман саломат бошӣ,
Парвардаи номусу шарофат бошӣ.
Аз ҷон гуфтам “Суруди миллӣ”-и туро,
То ҷӯр ба ҳам бошию миллат бошӣ.
Оё дар ҳақиқат иброз шуда дар он чанд сатр ҷумла бузургию шаҳомати ин миллат ва оё шоир расида ба ҳадафи худ?
- Бале. Миллат бо ваҳдат муттаҳид мешавад ва имрӯз, ки мо дорем ин неъмату дороиро. Ин аст, ки матн аз бузургии ин миллат дар гузашта мегӯяд, аз он ки “зи дурии замонаҳо расидаем”, аз он ки мароми ин давлат ҳаст “мароми ҷисму ҷони мо” аз он ки бо будани ин миллат “ҳама ҷаҳон ҳабиби мост”. Фикр мекунам матни офаридаи устод воқеан ба ҷӯрсозиву муттаҳидии миллат замина мегардад.
- Дар ин рӯзҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ бо далел кардани баъзе аз наворҳо аз надонистани матни пурраи Суруди миллӣ гилаҳо мешавад. Ба назаратон ин то чӣ ҳад мушкилест ҷиддӣ дар ҷомеаи кунунӣ?
- Надонистани Суруди миллӣ барои ҳар соҳибватан гуноҳ аст. Ҳар нафаре, ки дар Тоҷикистон зиндагӣ мекунад новобаста аз кадом миллату қавм будан, бояд Суруди миллиро аз ёд донад. Ман як сол дар Самарқанд омӯзгорӣ кардаам ва ёдам ҳаст, ки дар аввалин рӯзҳои корӣ комиссия ташкил шуд ва аз ҳамаи мо муаллимони аз Тоҷикистон рафта, Суруди миллии Узбекистон пурсида шуд. Аз ин хотир, барои ҳар тоҷик ва ҳар фарде, ки дар ин кишвар умр ба сар мебарад, донистани матни пурраи ин муқаддасот шарту зарур аст.
НАЗАРИ ЭҶОДКОРОНАИ ГУЛНАЗАР
- Шумо ҷое чунин мегӯед: “То имрӯз адабиётшиносе ба ҳунари шоирии Гулназар ва мушаххасоти ашъори ӯ, сабки шеъргӯии мавсуф (сабки фардӣ) ва асрори эҷодиаш баҳои мукаммал ва арзандае надодааст”. Шумо ки аз аввалин муҳаққиқони осори ин шоири хушбаён ҳастед, ба чӣ натиҷаҳо расидаед аз таҳқиқи эҷодиёти устод?
- Устод Гулназар дар адабиёти мо ба гуфти устод Лоиқ Шералӣ бисёр таҷрибаҳое кардаанд, ки то ҳол касе накардааст. Устод дар қолабҳои шеъри суннатӣ ба мисли ғазал, рубоӣ, дубайтӣ руҳи замони навро дамонданд. Дар шеъри нав, яъне шеъри нимоӣ ва шеъри озод низ таҷрибаҳо карда, як қатор хусравониҳои худро эҷод намудаанд. Устод ҳатто дар як мисраъ шеър гуфтаанд, ки мазмуни як шеъри калонро медиҳад. Масалан ҷое мегӯянд:
Тиҳигоҳи кафи дасти гадо аз гушнагӣ пур буд.
Ин як мисраъ метавонад маънии зиёдеро баён созад. Ё ҷойи дигар:
Дар сари раҳ бар тиҳигоҳи кафи дасти гадо,
Оби борон мечакид,
Аз сари миҷгони ман бо ашки хунин
Тоҷикистон мечакид.
Ин мисраъҳо моли солҳои мудҳиши ватан аст. Устод дар жанри ғазал низ тозакориҳои зиёде анҷом додаанд. Дар қолабҳои кӯҳна мазмуни нав ворид сохтанд. Яке аз вижагиҳои дигари шеъри устод Гулназар ин аст, ки мухтасарбаёнӣ мекарданд ва аз умумигӯӣ дурӣ меҷӯстанд. Бозёфтҳоро меписандиданд. Вақте шеърҳоямро пешниҳодашон мекардам, аз он ҳамеша нахуст шеърият меҷӯстанду дуввум бозёфти ҷолиберо. Ҳамчунин, устод дар нақди адабӣ низ хеле дастболо буданд. Китобҳои маъруфашон дар нақди шеърҳои устод Лоиқ “Лоиқе чун Лоиқе” ва нақди шеърҳои устод Қутбӣ Киром “Қутбии қутби сухан” дар нақди адабӣ беҳамтоянд. Китоби дигарашон бо номи “Растохези сухан” маҷмуи мақолаҳо ва нақди адабист, ки ба хонанда ҳам лаззати эстетикӣ мебахшад ҳам роҳнамои хубест барои мунаққидони ҷавон. Ин танҳо хулоса аз осори манзуми устод аст.
- Воқеан, эҷодиёти Гулназар Келдиро танҳо шеър пур накардааст, балки дар он наср, тақҳиқи илмӣ, тарҷумонӣ, филмноманависӣ, драмматургия низ мавқеи муайян доранд. Бештар носирон шояд даст зананд ба филмноманависӣ ё драмматургия, аммо як шоир чӣ андоза муваффақ шуда дар озмудани худ дар ин ҷодаҳо низ?
- Чунин нафарон хеле камшуморанд, ки дар ҳар соҳаи дастзада, муваффақ гарданд. Устод мактаби миёнаро бо медали тилло ва Донишгоҳро бо дипломи сурх хатм кардаанд. Хеле сермутолиа ва серкор буданд. Фикр мекунам устод аз ҳамон истеъдоди худододии худ хуб истифода кардаанд.
- Бубинед, ки осори устод Гулназар басо ғанисту гуногунпаҳлӯ. Ягона шоирест, ки дар ҳама навъҳои адабӣ эҷод намудааст. Аммо бобати ин эҷодиёт шояд на ҳама донанду ошно бошанд. Пас, метавон гуфт, ки баъзе аз қобилиятҳои устод пушти бузургии Суруди миллӣ пинҳон шудаанд?
- Не. Суруди миллӣ самти дигар дорад ва яке аз намунаҳои осори устод аст. Шеърҳое рӯзмарраашон нисбат ба шеърҳои мондагорашон камтаранд. Ҳамчунин, аксари шеърҳои эшон шеъри имрӯз не, балки шеъри фардоянд. Охирин китоби устод соли 2017 нашр шудааст. Акнун ният дорем, ки шеърҳои дар рӯзнома ё фазои маҷозӣ нашршуда ва шеърҳои дар ҷое то ҳанӯз чопнашударо гирдоварӣ карда, дар шакли китоб пешниҳоди ҳаводоронашон гардонем.
- Боз кадом паҳлуҳои эҷодиёти шоир ниёз ба омӯзиш дорад, то муҳаққиқони имрӯзӣ даст зананд ба таҳқиқи он?
- Танҳо мусиқии шеъри Гулназар ё ашъори бачагонаи устод метавонад мавзӯи чанд кори илмӣ бошад. Насри устод низ метавонад мавриди таҳқиқ қарор гирад. Ҳамчунин, аҳли таҳқиқро мебояд ба филмномаҳо, драмматургия ва тарҷумаҳои устод таваҷҷуҳ кунанд.
- Имсол 80-солагии ин устоди зиндаёд таҷлил мегардад. Бояд чӣ корҳо сомон дода шавад ба истиқболи ин сана?
- Хуб мешуд, ки шуруъ аз моҳи сентябр ба муносибати ин сана дар ҳар муассисаҳои таълимӣ, донишгоҳҳо нишастҳову конфронсҳо баргузор гардад. Куллиёти устод ба нашр расад. Ҳамчунин, филме бобати хизматҳои шоёни ин шоири бузург таҳия гардад ва як бори дигар дар ҳама маконҳо, шуруъ аз боғчаҳо то макотиби олии кишвар Суруди миллӣ ба таври ҷиддӣ омӯзонида шавад.
Сайёраи ҚИЁМИДДИН, “ҶТ”
Воқеан, Гулназар Келдӣ аз чеҳраҳои мондагори адабиёту фарҳанги кишвар маҳсуб меёбад. Моли ӯ будани матни Суруди миллии Тоҷикистон далел аст ба ин гуфтаҳо.
Ба ин баҳона хостем атрофи нақши ин шоири тавоно дар рушди адабиёти муосир, вижагиҳои осори ӯ, махсусиятҳои матни Суруди миллӣ ва дигар паҳлуҳои эҷод ва фаъолияти устоди зиндаёд, Гулназар Келдӣ суҳбате анҷом диҳем. Ҳамсуҳбати хеш интихоб намудем муҳаққиқи осори устод, номзади илмҳои филологӣ Равшани Ҳамроҳро.
- Акнун устод Гулназар Келдӣ маконеро соҳиб аст дар зодгоҳи худ, ки ҳамвора назорра хоҳад кард ҳаммеҳанони худро. Ин иқдомро басо шоиста унвон доданд ҳамагӣ...
- Албатта, ин аз сиёсати фарҳангдӯстона, адабиётдӯстона ва маърифатдӯстонаи Сарвари давлат дарак медиҳад. Устод Гулназар ҳам Шоири халқии Тоҷикистон, ҳам дорандаи Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуабдулоҳ Рӯдакӣ ва ҳам муаллифи Суруди миллии Тоҷикистон маҳсуб меёбанд ва иқдоме ки амалӣ гардид, басо хушҳолкунанда, фараҳбахш ва қобили таҳсину сипос аст.
- Номи устод ошност барои ҳар тоҷик бо муаллифии Суруди миллии Тоҷикистон. Воқеан, баъд аз се соли ба даст овардани истиқлол қабул шуд ин муқаддасоти миллӣ. Чун то он замон шеъру оҳанги мувофиқе пайдо нашуда. Пас, чист сабаби аслии муваффақияти матни эҷоднамудаи устод Гулназар Келдӣ ва он зери таъсири кадом омилҳо таълиф гаштааст?
- Дар мавриди эҷоди матни Суруди миллӣ бо устод шахсан суҳбате доштам ва зикр доштанд, ки онро дар зарфи 3-4 рӯз навишта, бо духтари Пулод Толис ба оҳанг ворид сохтаанд. Ба ҳамагон маълум аст, ки оҳанги Суруди миллӣ моли Сулаймон Юдаков аст ва устод ба он оҳанг аз нав матн сохтанд. Бояд гуфт, интихоби матни Суруди миллӣ шаффоф буд. Чунки он аз сӯйи вакилони халқ интихоб гардиду муаллифон бо имзои мустаор шеър пешниҳод карда буданд. Ҷолиб аст, аз миёни 114 матни пешниҳодшуда ҳарду матни эҷодкардаи устод Гулназар ҷойҳои якуму дуввумро соҳиб гаштанд ва мақоми севвум ба шеъри эҷоднамудаи устод Лоиқ Шералӣ бахшида шуд. Роҳбарии комиссияи мазкурро шахси маърифатнок Абдумаҷид Достиев ба ӯҳда доштанд. Яке аз вижагиҳои матни Суруди миллӣ ин аст, ки бояд ба ягон ҳизбу гурӯҳ ва дину мазҳаб мутааллиқ набуда, ба тамоми ҷомеа равона гардад. Аз ин рӯ, устод бо риояи ҳамаи талаботҳо матнро эҷод кардаанд. Ҳар як мисраъ маънии волоеро дар худ дорад ва ҳар сухан ба оҳанг хеле хуб пайваст шудааст. Дар матн аз ҳама бештар ҳарфи “р”, “д” ва садоноки “о” истифода шудааст, ки омили хеле мутантан садо додани он гаштааст. Суруди миллӣ моҳияти таърихӣ дорад ва марому мақсади миллатро ифода мекунад. Он аз гузаштаи таърихӣ ёд мекунад, имрӯзро дар худ таҷассум намуда, ояндаи миллатро низ фаро мегирад.
- Устод баъди соҳиб шудани шеъраш ба ин мақом рубоие гуфта буд чунин:
Эй халқи азизи ман саломат бошӣ,
Парвардаи номусу шарофат бошӣ.
Аз ҷон гуфтам “Суруди миллӣ”-и туро,
То ҷӯр ба ҳам бошию миллат бошӣ.
Оё дар ҳақиқат иброз шуда дар он чанд сатр ҷумла бузургию шаҳомати ин миллат ва оё шоир расида ба ҳадафи худ?
- Бале. Миллат бо ваҳдат муттаҳид мешавад ва имрӯз, ки мо дорем ин неъмату дороиро. Ин аст, ки матн аз бузургии ин миллат дар гузашта мегӯяд, аз он ки “зи дурии замонаҳо расидаем”, аз он ки мароми ин давлат ҳаст “мароми ҷисму ҷони мо” аз он ки бо будани ин миллат “ҳама ҷаҳон ҳабиби мост”. Фикр мекунам матни офаридаи устод воқеан ба ҷӯрсозиву муттаҳидии миллат замина мегардад.
- Дар ин рӯзҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ бо далел кардани баъзе аз наворҳо аз надонистани матни пурраи Суруди миллӣ гилаҳо мешавад. Ба назаратон ин то чӣ ҳад мушкилест ҷиддӣ дар ҷомеаи кунунӣ?
- Надонистани Суруди миллӣ барои ҳар соҳибватан гуноҳ аст. Ҳар нафаре, ки дар Тоҷикистон зиндагӣ мекунад новобаста аз кадом миллату қавм будан, бояд Суруди миллиро аз ёд донад. Ман як сол дар Самарқанд омӯзгорӣ кардаам ва ёдам ҳаст, ки дар аввалин рӯзҳои корӣ комиссия ташкил шуд ва аз ҳамаи мо муаллимони аз Тоҷикистон рафта, Суруди миллии Узбекистон пурсида шуд. Аз ин хотир, барои ҳар тоҷик ва ҳар фарде, ки дар ин кишвар умр ба сар мебарад, донистани матни пурраи ин муқаддасот шарту зарур аст.
НАЗАРИ ЭҶОДКОРОНАИ ГУЛНАЗАР
- Шумо ҷое чунин мегӯед: “То имрӯз адабиётшиносе ба ҳунари шоирии Гулназар ва мушаххасоти ашъори ӯ, сабки шеъргӯии мавсуф (сабки фардӣ) ва асрори эҷодиаш баҳои мукаммал ва арзандае надодааст”. Шумо ки аз аввалин муҳаққиқони осори ин шоири хушбаён ҳастед, ба чӣ натиҷаҳо расидаед аз таҳқиқи эҷодиёти устод?
- Устод Гулназар дар адабиёти мо ба гуфти устод Лоиқ Шералӣ бисёр таҷрибаҳое кардаанд, ки то ҳол касе накардааст. Устод дар қолабҳои шеъри суннатӣ ба мисли ғазал, рубоӣ, дубайтӣ руҳи замони навро дамонданд. Дар шеъри нав, яъне шеъри нимоӣ ва шеъри озод низ таҷрибаҳо карда, як қатор хусравониҳои худро эҷод намудаанд. Устод ҳатто дар як мисраъ шеър гуфтаанд, ки мазмуни як шеъри калонро медиҳад. Масалан ҷое мегӯянд:
Тиҳигоҳи кафи дасти гадо аз гушнагӣ пур буд.
Ин як мисраъ метавонад маънии зиёдеро баён созад. Ё ҷойи дигар:
Дар сари раҳ бар тиҳигоҳи кафи дасти гадо,
Оби борон мечакид,
Аз сари миҷгони ман бо ашки хунин
Тоҷикистон мечакид.
Ин мисраъҳо моли солҳои мудҳиши ватан аст. Устод дар жанри ғазал низ тозакориҳои зиёде анҷом додаанд. Дар қолабҳои кӯҳна мазмуни нав ворид сохтанд. Яке аз вижагиҳои дигари шеъри устод Гулназар ин аст, ки мухтасарбаёнӣ мекарданд ва аз умумигӯӣ дурӣ меҷӯстанд. Бозёфтҳоро меписандиданд. Вақте шеърҳоямро пешниҳодашон мекардам, аз он ҳамеша нахуст шеърият меҷӯстанду дуввум бозёфти ҷолиберо. Ҳамчунин, устод дар нақди адабӣ низ хеле дастболо буданд. Китобҳои маъруфашон дар нақди шеърҳои устод Лоиқ “Лоиқе чун Лоиқе” ва нақди шеърҳои устод Қутбӣ Киром “Қутбии қутби сухан” дар нақди адабӣ беҳамтоянд. Китоби дигарашон бо номи “Растохези сухан” маҷмуи мақолаҳо ва нақди адабист, ки ба хонанда ҳам лаззати эстетикӣ мебахшад ҳам роҳнамои хубест барои мунаққидони ҷавон. Ин танҳо хулоса аз осори манзуми устод аст.
- Воқеан, эҷодиёти Гулназар Келдиро танҳо шеър пур накардааст, балки дар он наср, тақҳиқи илмӣ, тарҷумонӣ, филмноманависӣ, драмматургия низ мавқеи муайян доранд. Бештар носирон шояд даст зананд ба филмноманависӣ ё драмматургия, аммо як шоир чӣ андоза муваффақ шуда дар озмудани худ дар ин ҷодаҳо низ?
- Чунин нафарон хеле камшуморанд, ки дар ҳар соҳаи дастзада, муваффақ гарданд. Устод мактаби миёнаро бо медали тилло ва Донишгоҳро бо дипломи сурх хатм кардаанд. Хеле сермутолиа ва серкор буданд. Фикр мекунам устод аз ҳамон истеъдоди худододии худ хуб истифода кардаанд.
- Бубинед, ки осори устод Гулназар басо ғанисту гуногунпаҳлӯ. Ягона шоирест, ки дар ҳама навъҳои адабӣ эҷод намудааст. Аммо бобати ин эҷодиёт шояд на ҳама донанду ошно бошанд. Пас, метавон гуфт, ки баъзе аз қобилиятҳои устод пушти бузургии Суруди миллӣ пинҳон шудаанд?
- Не. Суруди миллӣ самти дигар дорад ва яке аз намунаҳои осори устод аст. Шеърҳое рӯзмарраашон нисбат ба шеърҳои мондагорашон камтаранд. Ҳамчунин, аксари шеърҳои эшон шеъри имрӯз не, балки шеъри фардоянд. Охирин китоби устод соли 2017 нашр шудааст. Акнун ният дорем, ки шеърҳои дар рӯзнома ё фазои маҷозӣ нашршуда ва шеърҳои дар ҷое то ҳанӯз чопнашударо гирдоварӣ карда, дар шакли китоб пешниҳоди ҳаводоронашон гардонем.
- Боз кадом паҳлуҳои эҷодиёти шоир ниёз ба омӯзиш дорад, то муҳаққиқони имрӯзӣ даст зананд ба таҳқиқи он?
- Танҳо мусиқии шеъри Гулназар ё ашъори бачагонаи устод метавонад мавзӯи чанд кори илмӣ бошад. Насри устод низ метавонад мавриди таҳқиқ қарор гирад. Ҳамчунин, аҳли таҳқиқро мебояд ба филмномаҳо, драмматургия ва тарҷумаҳои устод таваҷҷуҳ кунанд.
- Имсол 80-солагии ин устоди зиндаёд таҷлил мегардад. Бояд чӣ корҳо сомон дода шавад ба истиқболи ин сана?
- Хуб мешуд, ки шуруъ аз моҳи сентябр ба муносибати ин сана дар ҳар муассисаҳои таълимӣ, донишгоҳҳо нишастҳову конфронсҳо баргузор гардад. Куллиёти устод ба нашр расад. Ҳамчунин, филме бобати хизматҳои шоёни ин шоири бузург таҳия гардад ва як бори дигар дар ҳама маконҳо, шуруъ аз боғчаҳо то макотиби олии кишвар Суруди миллӣ ба таври ҷиддӣ омӯзонида шавад.
Сайёраи ҚИЁМИДДИН, “ҶТ”
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед