ФАРҲАНГ
Шанбе 01 Август 2026 04:10
Ном танҳо як вожа нест, балки оғози ҳувият, фарҳанг ва таърихи инсон аст. Аз лаҳзаи таваллуд ном шахсро ҳамроҳӣ мекунад ва дар баробари муаррифии ӯ, бозгӯкунандаи арзишҳои оила, анъанаҳои миллӣ ва ҷаҳонбинии ҷомеа низ мебошад. Аз ин рӯ, фарҳанги номгузорӣ танҳо интихоби як ном нест, балки масъулиятест, ки метавонад ба ҳифзи забон, фарҳанг ва худшиносии миллӣ саҳм гузорад.
Номгузорӣ яке аз воситаҳои муҳими ҳаётӣ буда, барои нишон додани роҳи тайкардаи миллату халқиятҳо мусоидат мекунад. Дар ҷодаи номгузорӣ дар баробари номҳои ҷуғрофӣ, номи одамон яке аз бахшҳои асосии таркиби луғавии забон ба шумор меравад. Номи одамон бо донишу малака, ақлу заковат ва дар маҷмуъ ба фарҳанги миллӣ алоқаи ногусастанӣ дорад.
Доир ба ин масъала Диловар Каримов, сармутахассиси шуъбаи номгузорӣ ва танзими истилоҳоти Кумитаи забон ва истилоҳот чунин ибрози андеша намуд: “Гузоштани номи зебову гӯшнавоз ва маънидор ба фарзанд миёни мардуми тоҷик анъанаи қадима аст. Он як ҷузъи фарҳанги миллии мо мебошад, ки аз таъриху тамаддун ва давлатдории миллат дарак дода, беҳтарин унсурҳои номгузории моро ба ҷаҳониён муаррифӣ мекунад. Агар ба умқи таъриху фарҳанги миллат назар андозем, маълум мегардад, ки дар ҳама давру замонҳо гузаштагони мо барои интихоби номи зебо ба фарзанди навтаваллуд аз беҳтарин унсурҳои фарҳангӣ, илму дониш, расму оин ва маданияти миллӣ истифода менамуданд. Кӯшиш менамуданд, ки дар номи фарзанд орзуву омол, самимияту муҳаббати волидайн ва дигар талаботи номгузорӣ ба таври шоиста риоя гардад. Н. Амиршоҳӣ гуфтааст, ки "Ном аввалин ҳадяи падару модар ба фарзанд ва то ҳадде барандаи роҳи тақдири ӯ дар имтидоди тамоми умр аст. Пас, барои фарзанд беҳтарин ном бояд интихоб шавад, то бад-ин восита роҳи муваффақиятҳо дар ҳаёти минбаъдаи ӯ таъин гардад”. Ҳамин аст, ки имрӯзҳо низ номҳои зиёди бузургони илму адаби мо то ҳанӯз зебову гӯшнавоз ва хотирмон боқӣ мондаанд”.
Бо қаноатмандӣ метавон гуфт, ки имрӯз номгузории фарзандонро дар забони тоҷикӣ “Феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ” танзим менамояд, ки бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 феврали соли 2026, №98 тасдиқ шудааст. Қарори мазкур тағийру иловаҳоро ба қарори пешина зери унвони “Дар бораи феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ” пешбинӣ намудааст.
Таҳлилу пешниҳодҳои ироанамудаи комиссияи номгузории назди Кумита боиси он шуд, ки аз “Феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ” номҳое, ки ба фарҳанги миллӣ ва талаботи номгузорӣ мутобиқат намекарданд, ихтисор карда шаванд. Ҳамзамон, зимни таҳлилу баррасӣ ва хулосаи якдилонаи комиссия 1186 номи зебову гӯшнавоз аз фарҳангҳои гуногуни марбут ба номҳо илова гардида, шумораи ниҳоии номҳои тасвибшуда 3461 (1454 номи духтарона ва 2007 номи писарона) ададро ташкил дод. Ҷой намудани номҳои зебои тоҷикасле чун Анбарин, Барноруҳ, Гесуфар, Дилбаҳор, Заргуна, Карашма, Лоларуҳ, Меҳрогин, Париноз, Фарноз (номҳои духтарона); Ардавон, Баруманд, Виркан, Додварз, Каёнфар, Қубод, Меҳрзод, Некрой, Ориёнчеҳр, Порсо, Раҳнавард, Сипандиёр, Тоҷвар, Фаромеҳр (номҳои писарона) ва садҳои дигар далели он аст, ки имрӯз дар фарҳанги номгузорӣ мо аз анъанаҳои неки гузашта ва калимаҳои шинаму қобили қабул ба тариқи фаровон истифода барем.
Ин суханҳо ишора ба он менамоянд, ки ном метавонад сатҳи худшиносии миллӣ ва ҳувияти ҷомеро инъикос намояд. Аз ин рӯ, интихоби ном танҳо як амали шахсӣ набуда, балки ҷузъи муҳими фарҳанг ва арзишҳои миллист. Маҳз тавассути номгузории дуруст метавон эҳтиром ба таърих, забон ва мероси фарҳангии миллатро ҳифз ва ба наслҳои оянда интиқол дод. Вобаста ба ин масъала фарҳангшинос Амирхон Шоҳусайн чунин гуфт: “Бузургони мо бар он таъкид мекарданд, ки яке аз муҳимтарин вазифаҳои волидайн гузоштани номи наку ба фарзанд мебошад. Номи наку он аст, ки маънии хуб дошта бошад ва мувофиқ ба анъанаҳои фарҳанги миллӣ бошад. Номгузорӣ аз ҳама масъалаҳои дигар дар раванди ташаккули худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ муҳимтар мебошад, зеро он барои инсон хусусияти муқаддасӣ касб менамояд. Ҳар рӯз онро зимни муошират аз чандин нафар мешунавад ва зимни нодуруст ва ё шикаста баён шудан, ҳатто хашмгин шуда меранҷад. Ҳамин аст, ки солҳои охир фаъолияти гурӯҳҳои ифротӣ ба таъсиррасонии ҳувиятӣ бо истифода аз эътиқод ва боварҳои динии мардум равона гардида, тавассути психологияи дин мардумро ба иваз намудани номҳои зебои тоҷикӣ бо номҳои арабӣ (баъзан маънои дуруштдошта) тарғиб менамоянд. Ин ҳолат оқибати ҳузновар метавонад дошта бошад, зеро ном моҳияти ҳувиятсозӣ дорад. Интихоби номаҳдуди номҳои арабӣ (на исломӣ, зеро аксарияти онҳо пеш аз пайдоиши дини ислом роиҷ буданд) ба бегонашавии фарҳангӣ ва таассубу хурофот бурда мерасонад ва дар раванди созмони худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ садди бузург месозад”.
Коршиносон иброз медоранд, ки истиқлолияти давлатӣ баробари дигар рукнҳои давлатдории миллӣ дар самти номгузорӣ шароити мусоидеро фароҳам овард ва дар ин замина як андоза озодии мутлақ ва муносибати худсарона ҷиҳати ном гузоштан ба фарзанд миёни мардум оммавӣ гардид. Ҳар нафаре мехост ба фарзанд номҳои ғайритоҷикӣ ва дур аз фарҳанги миллии моро интихоб менамуд ва ноогоҳона аз моҳияти аслии масъала онро дар сохторҳои дахлдор сабт менамуд. Номҳои Бурхвалӣ, Раббонӣ, Даниел, Марям, Фарис, Максим, Елена, Моника ва садҳои дигар, ки ба хотири арҷгузорӣ ба шасиятҳои алоҳида, таъриху тамаддун ва фарҳангҳои халқиятҳои бегона гузошта мешуданд, аз бенизомӣ ва номукаммалии номгузорӣ дар забони тоҷикӣ дарак медоданд. Ин ҳолат ба ҳадде қувват пайдо намуда буд, ки номҳои зебои тоҷикасл ба гӯшаи фаромӯшӣ рафта, мавқеи онро бештар номҳои забони арабӣ ва дигар забонҳо гирифтанд. Ба хотири эҳтиром гузоштан ба рукнҳои дини ислом ва шахсиятҳову пешоҳангони динӣ оммаи мардум ба писарону дутарони худ зиёдтар номҳои арабиро раво медиданд. Кор ба ҷое расида буд, ки дар як маҳалли зист як номи арабӣ ба чанд нафар гузошта мешуд ва ин ҳолат дар шинохту эътирофи соҳиби номҳо мушкил ба бор меовард.
Хушбахтона, дар замони соҳибистиқлолӣ бо талошҳои пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон вобаста ба масъалаи номгузорӣ ва танзими пайвастаи он ташаббусҳои судманде рӯйи кор омаданд. Аввалин шуда Пешвои миллат ному насаби худро ба меъёрҳои номгузорӣ ва фарҳанги тоҷикӣ мутобиқ намуда, онро дар шакли суфтаву гӯшнавоз тағийр доданд. Чунин иқдоми фарҳангдӯстонаву миллатпарваронаи Сарвари давлат боис гардид, ки мушкилоти насаб ва номгузорӣ давра ба давра ҳалли худ-ро ёфта истодааст.
“Аз нигоҳи фарҳанг-шиносӣ номгузории мо дар ҷомеаи муосир зери таъсири ҳеҷ гуна мӯд ва тамоюлҳои дигари навпайдо қарор надорад. Мушкили аз ҳама муҳим дар ин самт таъсири таассуби динӣ аст, гумон меравад, ки аз ҳар 10 нафари таваллудшаванда шояд ба 7 нафар номҳои арабӣ (на исломӣ) ва ба 3 нафар номи яҳудӣ гузошта мешавад. Мутаассифона, дар як оила (миёни бародарону хоҳарони оиладоршуда) номгузории якхела ( Муҳаммад, Абдулло ва ғ) ба чашм мерасад. Чунин ҳолат пештар дар фарҳанги мо вуҷуд надошт. Зимни номгузорӣ ҳатто номи гузоштаи хешу ақрабо ба инобат гирифта шуда, агар писари амак номеро барои фарзандаш гузошта бошад, намегузоштанд. Илова бар ин, тамоюли ивазнамоии номҳои зебои тоҷикӣ бо номҳои ғайр, ки танҳо сабаби мутаассибӣ доранд, ба назар мерасанд.
Барои бартараф намудани ин мушкилиҳо китоби тозанашр бо номи “Феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ”, ки ба тозагӣ таълиф гардидааст, барои истифодаи умум пешниҳод шуд, ки таҳкимбахшу танзимкунандаи номгузории миллӣ мебошад. Он бо назардошти анъанаҳои неки номгузории гузашта ва риояи унсурҳои фарҳанги муосири номгузорӣ таҳия гардида, барои кулли мардуми тоҷик ҳамчун дастури раҳнамо хизмат хоҳад кард. Итминони комил дорем, ки дар ҳолати иҷрои талаботи Феҳрист номгузории тоҷикӣ ба танзим даромада, номҳои зебову гӯшнавоз ва мувофиқ ба фарҳанги мардуми тоҷик мавриди корбурд қарор мегиранд”, - гуфт дар охир Диловар Каримов, сармутахассиси шуъбаи номгузорӣ ва танзими истилоҳоти Кумитаи забон ва истилоҳот.
Оишаи ҶУРАХОН, “ҶТ”
Номгузорӣ яке аз воситаҳои муҳими ҳаётӣ буда, барои нишон додани роҳи тайкардаи миллату халқиятҳо мусоидат мекунад. Дар ҷодаи номгузорӣ дар баробари номҳои ҷуғрофӣ, номи одамон яке аз бахшҳои асосии таркиби луғавии забон ба шумор меравад. Номи одамон бо донишу малака, ақлу заковат ва дар маҷмуъ ба фарҳанги миллӣ алоқаи ногусастанӣ дорад.
Доир ба ин масъала Диловар Каримов, сармутахассиси шуъбаи номгузорӣ ва танзими истилоҳоти Кумитаи забон ва истилоҳот чунин ибрози андеша намуд: “Гузоштани номи зебову гӯшнавоз ва маънидор ба фарзанд миёни мардуми тоҷик анъанаи қадима аст. Он як ҷузъи фарҳанги миллии мо мебошад, ки аз таъриху тамаддун ва давлатдории миллат дарак дода, беҳтарин унсурҳои номгузории моро ба ҷаҳониён муаррифӣ мекунад. Агар ба умқи таъриху фарҳанги миллат назар андозем, маълум мегардад, ки дар ҳама давру замонҳо гузаштагони мо барои интихоби номи зебо ба фарзанди навтаваллуд аз беҳтарин унсурҳои фарҳангӣ, илму дониш, расму оин ва маданияти миллӣ истифода менамуданд. Кӯшиш менамуданд, ки дар номи фарзанд орзуву омол, самимияту муҳаббати волидайн ва дигар талаботи номгузорӣ ба таври шоиста риоя гардад. Н. Амиршоҳӣ гуфтааст, ки "Ном аввалин ҳадяи падару модар ба фарзанд ва то ҳадде барандаи роҳи тақдири ӯ дар имтидоди тамоми умр аст. Пас, барои фарзанд беҳтарин ном бояд интихоб шавад, то бад-ин восита роҳи муваффақиятҳо дар ҳаёти минбаъдаи ӯ таъин гардад”. Ҳамин аст, ки имрӯзҳо низ номҳои зиёди бузургони илму адаби мо то ҳанӯз зебову гӯшнавоз ва хотирмон боқӣ мондаанд”.
Бо қаноатмандӣ метавон гуфт, ки имрӯз номгузории фарзандонро дар забони тоҷикӣ “Феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ” танзим менамояд, ки бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 феврали соли 2026, №98 тасдиқ шудааст. Қарори мазкур тағийру иловаҳоро ба қарори пешина зери унвони “Дар бораи феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ” пешбинӣ намудааст.
Таҳлилу пешниҳодҳои ироанамудаи комиссияи номгузории назди Кумита боиси он шуд, ки аз “Феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ” номҳое, ки ба фарҳанги миллӣ ва талаботи номгузорӣ мутобиқат намекарданд, ихтисор карда шаванд. Ҳамзамон, зимни таҳлилу баррасӣ ва хулосаи якдилонаи комиссия 1186 номи зебову гӯшнавоз аз фарҳангҳои гуногуни марбут ба номҳо илова гардида, шумораи ниҳоии номҳои тасвибшуда 3461 (1454 номи духтарона ва 2007 номи писарона) ададро ташкил дод. Ҷой намудани номҳои зебои тоҷикасле чун Анбарин, Барноруҳ, Гесуфар, Дилбаҳор, Заргуна, Карашма, Лоларуҳ, Меҳрогин, Париноз, Фарноз (номҳои духтарона); Ардавон, Баруманд, Виркан, Додварз, Каёнфар, Қубод, Меҳрзод, Некрой, Ориёнчеҳр, Порсо, Раҳнавард, Сипандиёр, Тоҷвар, Фаромеҳр (номҳои писарона) ва садҳои дигар далели он аст, ки имрӯз дар фарҳанги номгузорӣ мо аз анъанаҳои неки гузашта ва калимаҳои шинаму қобили қабул ба тариқи фаровон истифода барем.
Ин суханҳо ишора ба он менамоянд, ки ном метавонад сатҳи худшиносии миллӣ ва ҳувияти ҷомеро инъикос намояд. Аз ин рӯ, интихоби ном танҳо як амали шахсӣ набуда, балки ҷузъи муҳими фарҳанг ва арзишҳои миллист. Маҳз тавассути номгузории дуруст метавон эҳтиром ба таърих, забон ва мероси фарҳангии миллатро ҳифз ва ба наслҳои оянда интиқол дод. Вобаста ба ин масъала фарҳангшинос Амирхон Шоҳусайн чунин гуфт: “Бузургони мо бар он таъкид мекарданд, ки яке аз муҳимтарин вазифаҳои волидайн гузоштани номи наку ба фарзанд мебошад. Номи наку он аст, ки маънии хуб дошта бошад ва мувофиқ ба анъанаҳои фарҳанги миллӣ бошад. Номгузорӣ аз ҳама масъалаҳои дигар дар раванди ташаккули худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ муҳимтар мебошад, зеро он барои инсон хусусияти муқаддасӣ касб менамояд. Ҳар рӯз онро зимни муошират аз чандин нафар мешунавад ва зимни нодуруст ва ё шикаста баён шудан, ҳатто хашмгин шуда меранҷад. Ҳамин аст, ки солҳои охир фаъолияти гурӯҳҳои ифротӣ ба таъсиррасонии ҳувиятӣ бо истифода аз эътиқод ва боварҳои динии мардум равона гардида, тавассути психологияи дин мардумро ба иваз намудани номҳои зебои тоҷикӣ бо номҳои арабӣ (баъзан маънои дуруштдошта) тарғиб менамоянд. Ин ҳолат оқибати ҳузновар метавонад дошта бошад, зеро ном моҳияти ҳувиятсозӣ дорад. Интихоби номаҳдуди номҳои арабӣ (на исломӣ, зеро аксарияти онҳо пеш аз пайдоиши дини ислом роиҷ буданд) ба бегонашавии фарҳангӣ ва таассубу хурофот бурда мерасонад ва дар раванди созмони худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ садди бузург месозад”.
Коршиносон иброз медоранд, ки истиқлолияти давлатӣ баробари дигар рукнҳои давлатдории миллӣ дар самти номгузорӣ шароити мусоидеро фароҳам овард ва дар ин замина як андоза озодии мутлақ ва муносибати худсарона ҷиҳати ном гузоштан ба фарзанд миёни мардум оммавӣ гардид. Ҳар нафаре мехост ба фарзанд номҳои ғайритоҷикӣ ва дур аз фарҳанги миллии моро интихоб менамуд ва ноогоҳона аз моҳияти аслии масъала онро дар сохторҳои дахлдор сабт менамуд. Номҳои Бурхвалӣ, Раббонӣ, Даниел, Марям, Фарис, Максим, Елена, Моника ва садҳои дигар, ки ба хотири арҷгузорӣ ба шасиятҳои алоҳида, таъриху тамаддун ва фарҳангҳои халқиятҳои бегона гузошта мешуданд, аз бенизомӣ ва номукаммалии номгузорӣ дар забони тоҷикӣ дарак медоданд. Ин ҳолат ба ҳадде қувват пайдо намуда буд, ки номҳои зебои тоҷикасл ба гӯшаи фаромӯшӣ рафта, мавқеи онро бештар номҳои забони арабӣ ва дигар забонҳо гирифтанд. Ба хотири эҳтиром гузоштан ба рукнҳои дини ислом ва шахсиятҳову пешоҳангони динӣ оммаи мардум ба писарону дутарони худ зиёдтар номҳои арабиро раво медиданд. Кор ба ҷое расида буд, ки дар як маҳалли зист як номи арабӣ ба чанд нафар гузошта мешуд ва ин ҳолат дар шинохту эътирофи соҳиби номҳо мушкил ба бор меовард.
Хушбахтона, дар замони соҳибистиқлолӣ бо талошҳои пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон вобаста ба масъалаи номгузорӣ ва танзими пайвастаи он ташаббусҳои судманде рӯйи кор омаданд. Аввалин шуда Пешвои миллат ному насаби худро ба меъёрҳои номгузорӣ ва фарҳанги тоҷикӣ мутобиқ намуда, онро дар шакли суфтаву гӯшнавоз тағийр доданд. Чунин иқдоми фарҳангдӯстонаву миллатпарваронаи Сарвари давлат боис гардид, ки мушкилоти насаб ва номгузорӣ давра ба давра ҳалли худ-ро ёфта истодааст.
“Аз нигоҳи фарҳанг-шиносӣ номгузории мо дар ҷомеаи муосир зери таъсири ҳеҷ гуна мӯд ва тамоюлҳои дигари навпайдо қарор надорад. Мушкили аз ҳама муҳим дар ин самт таъсири таассуби динӣ аст, гумон меравад, ки аз ҳар 10 нафари таваллудшаванда шояд ба 7 нафар номҳои арабӣ (на исломӣ) ва ба 3 нафар номи яҳудӣ гузошта мешавад. Мутаассифона, дар як оила (миёни бародарону хоҳарони оиладоршуда) номгузории якхела ( Муҳаммад, Абдулло ва ғ) ба чашм мерасад. Чунин ҳолат пештар дар фарҳанги мо вуҷуд надошт. Зимни номгузорӣ ҳатто номи гузоштаи хешу ақрабо ба инобат гирифта шуда, агар писари амак номеро барои фарзандаш гузошта бошад, намегузоштанд. Илова бар ин, тамоюли ивазнамоии номҳои зебои тоҷикӣ бо номҳои ғайр, ки танҳо сабаби мутаассибӣ доранд, ба назар мерасанд.
Барои бартараф намудани ин мушкилиҳо китоби тозанашр бо номи “Феҳристи номҳои миллии тоҷикӣ”, ки ба тозагӣ таълиф гардидааст, барои истифодаи умум пешниҳод шуд, ки таҳкимбахшу танзимкунандаи номгузории миллӣ мебошад. Он бо назардошти анъанаҳои неки номгузории гузашта ва риояи унсурҳои фарҳанги муосири номгузорӣ таҳия гардида, барои кулли мардуми тоҷик ҳамчун дастури раҳнамо хизмат хоҳад кард. Итминони комил дорем, ки дар ҳолати иҷрои талаботи Феҳрист номгузории тоҷикӣ ба танзим даромада, номҳои зебову гӯшнавоз ва мувофиқ ба фарҳанги мардуми тоҷик мавриди корбурд қарор мегиранд”, - гуфт дар охир Диловар Каримов, сармутахассиси шуъбаи номгузорӣ ва танзими истилоҳоти Кумитаи забон ва истилоҳот.
Оишаи ҶУРАХОН, “ҶТ”
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед