Донишманди рус, академик Бехтерев, нафаре, ки умри худро сарфи омӯзиш ва таҳқиқи майнаи сари одамон кардааст, оқибат дарк кард, ки танҳо 20 фоизи одамон то охири умр бо ақлу фаҳмишу идроки ирсӣ боқӣ мемонанду халос. Боқимондаҳо ҳама табдил меёбанд ба пирони соддалавҳу нодон ва ё бадҷаҳлу золим. 80 фоиз ин шумораи хеле зиёд аст назар ба шумораи нафарони мубталои бемориҳои саратону фаромӯшхотирӣ ва ё шикастани устухонҳо аз заъфи пирӣ. Оё шумо мехоҳед, ки дар шумори ҳамон 20 фоиз ашхоси хушбахт бошед? Агар “ҳа”, пас аз имрӯз саъю кӯшиш бояд кард. Мепурсед, ки чӣ гуна?

ТАНБАЛӢ

Яқин аст, ки бо гузашти замон тамоми мавҷудоту махлуқоти олам рӯ меорад ба танбалӣ. Миёни мо андешаи духӯрае вуҷуд дорад: Мо дар ҷавонӣ бисёр кор мекунем, то дар пирӣ мушкиле надош-та бошем. Аммо баръакси ин ҳосил мешавад. Чи андозае ки мо ором мегирему камҳаракат мешавем, ҳамон андоза ба худ зиён мерасонем. Ин ҷо таъбири ”ғизои солим - кафили хоби бароҳат” ба ёд меояд.

Кори зеҳнӣ мусоидат мекунад барои ҳалли ҳама гуна муаммоҳо. Аммо тадриҷан сатҳи талабот ва иддаоҳо ба зиндагӣ ва олами атроф меафзояд. “Ман азоби зиёд кашидам, акнун навбати ту!”, меандешем мо. Ҷиддият ва сатҳи баҳодиҳӣ баланд мешавад. Ҳақиқат ва воқеият хашму ғазаби бар асари нофаҳмие бавуҷудомадаро ғасб мекунад. Инсон, худ бехабар, ақлаш коста мешавад ва ё табдил мешавад ба фарди худсару якрав, ки бо ин миёни худ ва ҷомеа фосилае ба миён меорад. Нисбат ба атрофиён кинаву адоват варзида, даъвату таъкиду роҳнамоиҳоро намешунаваду намебинад. Гуфтан мумкин аст, ки неруи ҷисмониву зеҳнии худро аз даст медиҳад. Хотира ва қобилияти фикррониаш заиф мешавад. Ва тадриҷан инсон аз олами воқеӣ дур мешавад ва аксаран дунёи худро месозад, дунёи бетараҳҳум ва хусуматомезу тахайюлотии худро. Дунёеро, ки агар нафаре ба он пайвастан хоҳад, дураш мекунад аз он.

ЗАЪФИ АҚЛ. ОН БА КӢ ТАҲДИД МЕКУНАД?

Илова ба ин, заъфи ақл ба нафароне таҳдид мекунад, ки дар тамоми умр ҳаргиз шеваи зиндагӣ ва мақсаду нақшаҳояшонро тағйир надодаанд. Хислатҳое аз қабили ҷиддияти аз ҳад зиёд, якравӣ, кӯҳнапарастӣ аксаран ба камақлӣ дар даврони пиронсолӣ оварда мерасонанд. Баръакси ин, чаққонию мусолиҳа, қобилияти зуд тағйир додани афкору тасмимот, ҷӯшу хуруш ва ҳассосият инсонро аз заъфи ақл дар поёни умр наҷот медиҳанд. “Муҳим он аст, ки дил ҷавон бошад”, - мегӯянд бархе аз насли калонсол.

Заъфи ақл яку якбора ба вуқуъ намеояд. Заъфи ақл ин аз ақл бегона будан нест ва бемории равонӣ ҳам нест. Аз ин рӯ, замони шуруъ шудани онро дарёфтан хеле душвор аст. Он бо мурури солҳо авҷ гирифтаву рушд намудаву инсонҳоро ҳарчи бештару бештар зери тасарруфи худ қарор медиҳад. Он чизеро, ки имрӯз метавон танҳо муқаддима номид, дар оянда метавонад заминаи мусоиде бошад барои рушди камақлӣ ва ё заъфи ақл. Мутахассисон якчанд аломатҳои ғайримустақимеро муайян намудаанд, ки ҳушдор медиҳанд ҷиҳати он, ки заъфи ақлро пешгирӣ бояд кард.

Масалан, шумо танқидро хеле дарднок қабул мекунед, дар ҳоле ки худ дигаронро зуд-зуд зери тозиёнаи танқид мегиред.
Чизи наве омӯхтан наме-хоҳед. Ба ҷойи худ омӯхтани дастурамал ва бартараф кардани нуқсонҳои телефони мобилӣ ва ё компютери худ ба дигаре муроҷиат карданро афзалтар мешуморед.

Ибораи “Дар он замон...”-ро зиёд истифода мебаред, яъне мудом ҳасрати рӯзу замони гузаштаро мехӯред.
Шумо омодаед бо шавқи зиёд доир ба ягон масъала, новобаста аз оне ки барои ҳамсуҳбат дилбазану нолозим аст, суҳбатҳои тулонӣ намоед. Бароятон муҳим нест, ки ба чашми ҳамсуҳбати шумо хоб меояд, балки муҳим он аст, ки мавзуи суҳбати шумо ба худи шумо писанд аст.

Ҳангоми мутолиаи адабиёти илмӣ ё ягон масъалаи дақиқ фикри худро мутамарказ карда наметавонед. Матни мутолианамударо хуб дарк кардаву дар хотир нигоҳ дошта наметавонед. Масалан, метавонед имрӯз нисфи китоберо мутолиа намудаву худи пагоҳ аллакай оғози онро фаромӯш кунед.

Шумо ба муҳокимаи масъа-лаҳое машғул мешавед, ки қаблан аз онҳо умуман воқиф набудед. Масалан, доир ба сиёсат, иқтисодиёт, назм ё гимнастика. Ғайр аз ин, ба назаратон чунин менамояд, ки аз масъала ончунон огаҳ ҳастед, ки метавонед худи пагоҳ роҳбарии идораеро ба уҳда бигиреду ба кор шуруъ намоед, мунаққиди касбии соҳаи адабиёт ва ё узви ҳайати ҳакамон дар мусобиқаҳои варзишӣ бошед.

Ба он бовар ҳастед, ки дигарон бояд аз пушти шумо саф кашанду шумо роҳнамояшон бошед, на ин ки баръакс.
Баъзан шумо мушоҳида мекунед, ки бо ягон рафтору кирдори худ ба атрофиён зулму ситам мекунед. Лекин ин амалҳоро бе ягон қасди баде анҷом медиҳед ва онро дуруст меҳисобед.

Бояд дар хотир дошт, ки одамони хушбахту хуштолеъ, ки то охири умр ақлу ҳуш ва фаҳму идроки худро солим нигоҳ медоранд, нафарони машғул ба корҳои илмӣ ва санъату ҳунармандӣ мебошанд, яъне нафароне, ки бо тақозои касб хотираи худро водор ба он мекунанд, ки қавӣ бошад ва ҳамарӯза корҳои зеҳниро анҷом медиҳанд. Илова ба ин, онҳо ҳамеша дар саргаҳи ҳама ахбори ҷадид қарор доранду ҳамқадами ҳаётанд, аз навгониҳо ақиб намемонанд, балки пешгом низ ҳастанд. Ин бошад, барояшон кафолати аз кундзеҳнӣ эмин буданро медиҳад.

ЧӢ БОЯД КАРД?

Дар муддати ҳар ду-се сол бояд ба омӯзиши чизи наве шуруъ бояд кард. Албатта шарт нест, аз нав ба донишгоҳе дохил шудаву соҳиби чанд диплому маълумотҳои иловагӣ гардед. Вале ба пуррагӣ метавон тариқи бозомӯзӣ ва гузаштан аз курсҳои кутоҳмуддат донишу маҳорати худро сайқал дод ва ё ягон касбу ихтисоси комилан навро аз худ намуд. Ҳикмате ҳаст бо чунин мазмун: “Ақли инсон дар чашми Худованд аён мешавад, ҷавон шуданаш дар чашми одамон”.

Кӯшиш кунед, то ҳарчи бештар дар ҳалқаи ҷавонон бошед, чун дар чунин муҳит метавонед ҳар гуна андешаву афкори ҷадидро аз худ намудаву доимо фарди муосиру замонавӣ боқӣ бимонед.

Агар шумо дер боз ягон чизи наверо мушоҳида накардаед, шояд ҷустуҷӯ накардаед?

Фурсат ёфта гоҳ-гоҳе кросворд ва ҳар гуна масъалаҳои зеҳниро ҳал кунед, ҳар гуна пурсишномаҳои имконпазири фанниро мутолиа ва пур кунед. Хушбахтона, чунин имконот дар Интернет хеле фаровон ва дастрас аст.

Мунтазам ба омӯзиши забонҳои хориҷӣ машғул шавед, ҳатто агар бо ин забонҳо муошират кардан лозим нашаваду онҳоро ба таври зарурӣ аз худ карда натавонед ҳам, боз ҳам мудом аз бар намудани калимаву ибораҳои алоҳида барои машқ додани майнаи сар ва қавӣ сохтани хотира мусоидат менамояд.

Сари ҳар чанд вақт китобҳои куҳнаро варақ занед ва барномаҳои таълимии мактабию донишгоҳиро ба ёд оред.

Ба варзиш машғул шавед, чун машғулиятҳои ҷисмонӣ аз замони наврасӣ то ба пирӣ моро аз кундзеҳнӣ ё заъфи ақл эмин нигоҳ медорад.

Мунтазам майнаи сарро водор ба машқ кардан кунед, яъне ба ёд оред мисраъҳои шеърии замоне азёдкардаро, рақс ва ё мусиқии замоне ба он машғулшударо, барномаҳои замони донишҷӯӣ азбарнамударо, рақами телефонҳои дӯстону наздиконро ва монанди ин ҳар чизеро, ки имкон доред.

Одатҳо ва расму русуми куҳнаро аз байн баред! Ҳар қадар ки фардоятон фарқкунанда аз имрӯзатон бошад, ҳамон андоза шумо ба мақсад наздик хоҳед буд. Ҳар рӯз ба ҷойи кор бо роҳу пайроҳаҳои гуногун равед, ғизоҳои гуногун истеъмол намоед, ба кору амалҳое даст занед, ки қаблан асло даст назада будед, ба корҳое машғул шавед, ки то ин дам гумон мекардед, аз уҳдаашон намебароед.

Биёед, саъй кунем, то ба дигарон бештар озодӣ диҳему бештари корҳоро ба зимаи худ бигирем. Яъне, худамон бошем! Чӣ андоза эътимод ба худ дошта бошем, ҳамон андоза эҷодкор буда метавонем, чӣ андоза эҷодкор бошем, ҳамон андоза ақли худ, майнаи худ-ро аз заъфият ва ноқисӣ эмин нигоҳ дошта метавонем.

Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”