Конститутсияро бахтномаи миллат ва пояи асосии таҳияи ҳамаи санадҳои расмӣ медонанд. Хушбахтона, баъди ба даст овардани истиқлоли давлатӣ 6 ноябри соли 1994 Ҷумҳурии Тоҷикистон соҳиби Конститутсияи худ гардид. Ин санади таърихӣ ҳамчун пояи устувори давлатдории миллӣ хизмат мекунад. Дар робита ба аҳамияти ин бахтномаи миллат бо ҳуқуқшинос Ҳасан Обидзода суҳбат оростем.

- Аз рӯзи қабули Конститутсияи Тоҷикистон 31 сол сипарӣ мегардад. Дар ин муддат ин ҳуҷҷати тақдирсози кишвар дар ҷомеа чӣ тағйиротҳоро ба амал овард?

- Ин ҳуҷҷати тақдирсоз дар ин муддат дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, яъне ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвар таъсири созгор гузоштааст. Конститутсия барои халқ як ҳуҷҷати муҳими сиёсиест, ки иродаи халқ дар он ифода ёфтааст. Маҳз дебочаи Конститутсия ифодагари ҳамин маъност. Дар ин муддат ин ҳуҷҷати сарнавиштсози кишвар тағйиротҳои куллиро ба вуҷуд овард, ки барои пешравии давлату миллат нақши муассир гузоштааст. Дар ин муддат сулҳ ва ваҳдати миллиро тақвият бахшид, ки меъёри моддаи 1-уми он ифодаи ин гуфтаҳост, яъне Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона аст. Конститутсия ҳуқуқ ва озодиҳои инсонро арзиши олӣ эътироф кард. Он кафолати баробарии шаҳрвандонро новобаста аз миллат, забон, дин ва ҷинс таъмин менамояд. Пеш аз ҳама яке аз тағйироти муҳиме, ки Конститутсияи кишварамон барои мо ба миён овард, ин аст, ки моро ҳамчун давлати комилҳуқуқ дар ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ кард.

- Ба андешаи шумо, то чӣ андоза Конститутсия тавонистааст ҳуқуқ ва озодиҳои инсонро дар амал таъмин намояд?

- Ба андешаи ман, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини ҳуқуқ ва озодиҳои инсон нақши муҳим бозидааст ва то андозае тавонистааст, ки онҳо дар амал риоя ва татбиқ шаванд. Дар амал татбиқнамоии ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ин пеш аз ҳама аз мустаҳкам намудани заминаи ҳуқуқӣ вобастагии ногусастанӣ дорад, ки он дар Конститутсия пурра дарҷ гардидааст. Яъне Конститутсия тамоми ҳуқуқу озодиҳои асосии инсонро дар моддаҳои худ муқаррар намуда, кафолати амалишавии онҳоро тақозо менамояд. Масалан:

1. Ҳуқуқ ба зиндагӣ, озодӣ ва дахлнопазирии шахсӣ

2. Ҳуқуқ ба таҳсил, меҳнат, саломатӣ ва иштирок дар ҳаёти сиёсӣ

3. Озодии виҷдон, андеша ва сухан

Ин ҳама нишон медиҳад, ки Конститутсия аз лиҳози қонунӣ ва меъёрӣ заминаи мустаҳкам дорад. Дар давраи пас аз қабули Конститутсия, давлат бисёр санадҳо ва қонунҳоеро қабул намуд, ки барои амалӣ шудани ин ҳуқуқҳо равона шудаанд. Ҳамин тавр, метавон гуфт, ки Конститутсия тавонистааст асоси ҳуқуқии қавӣ барои ҳифз ва татбиқи ҳуқуқи инсон фароҳам оварад. Аммо барои таъмин намудани онҳо дар амал, тақвияти масъулияти мақомоти давлатӣ, афзудани сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва назорати ҷомеа хеле муҳим мебошад.

- Дар ин 31 сол 3 маротиба тағйироту иловаҳо ба Конститутсия ворид шуд. Оё боз ҳам зарураи ворид намудани дигаргуниҳо вуҷуд дорад?

- Ман ҳамчун ҳуқуқшинос чунин мепиндорам, ки ҳар як Конститутсия бо вуҷуди устувории худ, бояд мутобиқ ба тағйироти замон ва ниёзҳои ҷомеа такмил ёбад, аммо набояд зуд- зуд ва беасос сурат гирад, зеро он метавонад устувории сиёсӣ ва эътимоди мардумро коҳиш диҳад. Тағйирот танҳо дар сурате дуруст аст, ки агар он ба манфиати умумии миллат бошад ва арзишҳои асосии Конститутсия истиқлолият, ваҳдат, демократия ва ҳуқуқбунёдии кишварро ҳифз намояд. Аз ин рӯ, ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсия метавонад дар ҳолати зарурӣ як амали табиӣ ва муфид бошад. Зеро, сабабҳои ворид намудани тағйирот ин пеш аз ҳама ба пешрафти илм ва технология равобити пайваста ва ногусастанӣ дорад. Чун имрӯз ҷаҳони рақамӣ босуръат рушд дорад, масалан, масъалаҳои амнияти иттилоотӣ, ҳуқуқи рақамӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ дар Конститутсия бояд боз ҳам равшантар инъикос ёбанд. Масъалаи дигаре, ки метавонад, боиси тағйирот гардад, ин масъалаи муҳити зист мебошад, ки аз тағйирёбии иқлим ва истифодаи захираҳои табиӣ вобастагӣ дорад ва зарурати ворид кардани принсипҳои устувори экологиро ба Конститутсия пеш меоранд. Ҳамзамон баланд бардоштани нақши ҷавонон ва занон дар ҷомеа низ қобили қабул ба тағйироти Конститутсия шуморида мешавад. Зеро бо афзоиши шумораи ҷавонон дар ҷомеа, зарурати тавсеаи иштироки онҳо дар идоракунии давлат ва сиёсат эҳсос мешавад. Аз ин рӯ, такмили низоми идоракунӣ дар таҷрибаи 30 соли давлатдорӣ нишон медиҳад, ки баъзе сохторҳои идорӣ метавонанд мутобиқ ба воқеияти нав бознигарӣ шаванд. Ҳамин тавр, зарурати тағйироти нав дар Конститутсия метавонад вуҷуд дошта бошад, вале он бояд бо дарки амиқи воқеият, машварати мардум ва мувофиқи арзишҳои миллӣ сурат гирад. Конститутсия бояд на танҳо ҳуҷҷати ҳуқуқӣ, балки оинаи зиндагии навини ҷомеа бошад.

- Пас, тағйирёбии шароити ҷаҳонӣ низ метавонад зарурати бознигарии Конститутсияро ба миён оварад?

- Бале, чӣ тавре, ки дар боло қайд намудем тағйирёбии шароити ҷаҳонӣ метавонад зарурати бознигарии Конститутсияро ба миён оварад. Зеро, Конститутсия на танҳо ҳуҷҷати ҳуқуқӣ, балки асоси сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии давлат мебошад, ки бояд бо воқеиятҳои нав мутобиқ бошад. Таъсиротҳои ҷаҳони муосир, ки метавонанд ба бознигарии Конститутсияи ҳар як кишвар оварда расонанд, аз инҳо иборат мебошанд: рушди технологияҳои рақамӣ, тағйирёбии иқлим, муҳоҷирати меҳнатӣ, таҳдидҳои киберамниятӣ, терроризм ва ғайра. Ин тағйиротҳо метавонанд зарурати навсозии баъзе меъёрҳои конститутсиониро ба миён оваранд, то ҳуқуқ ва амнияти шаҳрвандон пурратар ҳифз шаванд. Ҳамин тавр, Конститутсия бояд на танҳо ҳуҷҷати устувор, балки соҳиби қобилияти тағйирпазир бошад. Агар он ба воқеиятҳои нав ҷавобгӯ набошад, байни қонун ва зиндагии мардум фарқ ба вуҷуд меояд.

- Имрӯз ҷавонон то чӣ андоза бо Конститутсияи кишвари худ шиносанд?

- Ба андешаи ман, сатҳи шиносоии ҷавонон бо Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон миёна аст, яъне аксари ҷавонон дар бораи моҳият ва арзиши он маълумоти умумӣ доранд, аммо на ҳама онро ба таври амиқ меомӯзанд ё дар зиндагии ҳаррӯза истифода мебаранд. Дар мактабҳо, донишгоҳҳо ва муассисаҳои таълимӣ фанҳои “Асосҳои давлат ва ҳуқуқ” тадрис мешаванд, ки дар он моҳият, сохтор ва бобу моддаҳои Конститутсия инъикос гардидааст ва он каме ҳам бошад дар такмили маърифати ҳуқуқиашон нақш мегузорад. Ҳама сола, 6 ноябр - Рӯзи Конститутсия таҷлил мегардад ва ҷавонон дар озмунҳо, суханрониҳо ва чорабиниҳои тарбиявӣ фаъолона иштирок мекунанд, аз моҳияти ин ҳуҷҷати тақдирсоз огаҳӣ пайдо мекунанд ва ҳамзамон бо шарофати ВАО ва шабакаҳои иҷтимоӣ, табрикоти санаи қабули ин санади муҳими сиёсӣ ба роҳ монда мешавад, ки ин ҳам барои шаҳрвандони кишвар метавонад як маълумоти умумӣ бошад. Аммо, бисёре аз ҷавонон мафҳумҳои ҳуқуқиро танҳо ба таври умумӣ медонанд, вале моддаҳои мушаххаси Конститутсияро хуб намешиносанд. Бархе аз онҳо ҳуқуқи худро дар амал истифода бурданро намедонанд, масалан: муроҷиат ба мақомоти давлатӣ, ҳимояи ҳуқуқи шахсӣ ва озодии изҳори андеша, ки ин ба сатҳи инкишофи маърифати ҳуқуқии кишвар таъсири ногувор хоҳад расонд.

- Таманниёти шумо ба муносибати рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шаҳрвандони кишвар чист?

- Имрӯз, ки аз қабули Конститутсияи мо 31 сол сипарӣ мегардад, мо бо ифтихор гуфта метавонем, ки ин ҳуҷҷат миллати тоҷикро ба сӯи ваҳдат, адолат ва шукуфоӣ роҳнамоӣ кардааст. Бигзор руҳи қонуншиносӣ, ватандорӣ ва эҳтиром ба ҳуқуқу вазифаи шаҳрвандӣ дар дили ҳар як ҷавон ва ҳар як шаҳрванди кишвар реша давонад. Бигзор Тоҷикистон ҳамеша зери сояи Конститутсияи худ дар фазои сулҳ, дӯстӣ ва ободӣ рушд кунад. Бигзор руҳи қонуншиносӣ, эҳтиром ба ҳуқуқ ва масъулияти шаҳрвандӣ дар дилҳои ҳар як тоҷик ҷавшан афканад. Барои Ватани азизамон Тоҷикистон - сулҳ, пешрафт ва саодати ҳамешагӣ таманно дорам.

Малика МУҚАДДАМОВА, “ҶТ”