Моҳи майи соли равон Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷаласаи Ҳукумати кишвар дастур доданд, ки “дар доираи омӯзиш ва тарғибу ташвиқи таъриху фарҳангӣ ориёӣ” омӯзиши хатти ниёгон тақвият дода шавад. Аз ин дастур зиёиён ва фарҳангиён хуш истиқбол намуда, онро мояи эҳё шудани таъриху адабиёти куҳани халқи тоҷик унвон доданд. Аммо барои воқеан рӯ овардан ба омӯзиши ин хат чӣ корҳо бояд анҷом шаваду кадом мушкилоти мавҷуда бартараф гардад? То ин дам дар ин самт кадом нақшаҳо рӯйи кор омадаасту чӣ ҳадафҳо дар пеш аст? Вобаста ба ин мавзуъ бо пешниҳоди ин ва чанде аз суолҳои дигар ҳамсуҳбат шудем бо устоди факултети филологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикисон Хуршед Камолзода.

- Ин супориши Роҳбари давлат чӣ аҳамият дорад ва чӣ зарурат пеш омад барои омӯхтани хатти ниёгон?

- Мубоҳисаҳое, ки ҳадди ақал дар сомонаҳои иҷтимоӣ сурат гирифтанд, бозгӯйи он аст, ки масъалаи 28-уми майи соли 2026 дар Маҷлиси Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон баррасикардаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мавриди беҳтар кардани омӯзиши алифбои ниёгон ба сокинони кишвар хуш омадааст. Ҳамеша таъкид мегардад, ки рушди соҳаи маориф дар сиёсати дохилии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон самти афзалиятнок ба ҳисоб меравад. Аз ин нигоҳ, беҳбудӣ бахшидану такмил додани равиши омӯзиши ҳама гуна фанҳо муҳим аст, аз ҷумла омӯзиши беҳтари алифбои ниёгон ё худ хатти форсӣ, ки осори адабиву илмии тоҷикон беш аз ҳазор сол бо ин хат навишта шудааст ва аксари кулли он дар китобхонаву осорхона ва марказҳои фарҳангии кишварҳои гуногуни олам нигоҳдорӣ мешавад.

Дар супориши Пешвои миллат гуфта мешавад, ки “дар доираи омӯзиш ва тарғибу ташвиқи таъриху фарҳанги ориёӣ сифати таълими алифбои ниёгон дар муассисаҳои соҳаи маориф беҳтар карда шавад”. Бояд гуфт, ки таъкиди муҳим дар ин супориш “беҳтар кардани таълими алифбо дар доираи омӯзиш ва тарғибу ташвиқи таъриху фарҳанги ориёӣ” аст ва нуктаи муҳим низ ҳамин аст. Ба андешаи ман, зарурати пеш омадани ин таъкид ба таваҷҷуҳи зиёди Пешвои миллат ба забону таърих ва фарҳанги арзишманду куҳани мардуми тоҷик вобаста аст. Силсилакитобҳои Президенти кишвар дар бораи забон ва таъриху фарҳанг, ба монанди “Забони миллат – ҳастии миллат” (дар 2 ҷилд), “Тоҷикон дар оинаи таърих”, “Ориёиҳо ва шинохти тамаддуни ориёӣ”, “Нигоҳе ба таърих ва тамаддуни ориёӣ” ва ғ. гувоҳи ин гуфта аст. Ҳадаф аз таълифи ин осори арзишманди илмӣ, албатта, бори дигар ҷалб намудани таваҷҷуҳи соҳибони ин мерос ба гузаштаи пурифтихори худ, ангехтани донишомӯзӣ, баланд бардоштани худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ, ҳамчунин, муаррифӣ кардани ин мероси ғановатманди тоҷикон ба оламиён буда метавонад. Бешубҳа, барои навиштани чунин китобҳо рӯй овардан ба садҳо сарчашмаи илмӣ ва осори таърихӣ муҳим аст. Маълум аст, ки на ҳама осори таърихиву илмии классикон ба хатти имрӯзаи мо баргардон шудааст. Барои шинос шудану омӯхтани он осори арзишманди илмиву адабӣ беҳтар донис-тани хатти форсӣ ё худ алифбои ниёгон, махсусан, дар “омӯзиш ва тарғибу ташвиқи таъриху фарҳанги ориёӣ”, албатта, мусоидат хоҳад кард.

- Омили аслии солиёни зиёд дур мондани мо аз ин хат дар чӣ буд?

- Ду маротиба иваз гардидани хат дар Ҷумҳурии Тоҷикистон (1929 ва 1939), албатта, ба сиёсати замон вобаста буд. Мутаассифона, масъалаи хатро ба дин вобаста донистаанд ва нобуди хатти классикии моро афзал шуморидаанд. Аз ҷониби дигар, пажӯҳишгарон андешаҳои дигареро низ баён кардаанд, ба монанди ин ки аз байн бардоштани хатти форсӣ дар он замон барои аз якдигар дур кардани форсизабонони Эрони таърихӣ низ будааст. Ба ҳар ҳол, сиёсати давр кори худро кард ва тоҷикон, дар маҷмуъ, солҳои зиёд аз омӯхтани хатти ниёгони хеш маҳрум гардиданд.

Солҳои охири давраи шуравӣ, махсусан пас аз оғоз гардидани “бозсозӣ”, дар кишвари мо таваҷҷуҳ ба омӯзиши хатти форсӣ бештар гардид. Нашри китоби профессор Қосимова Мукаррама Набиевна – “Хат ва имлои матни классикии тоҷик”, бо теъдоди 100 000 нусха далели ин гуфта аст. Ҳамчунин, барои омӯзиши ин хат барномаи телевизионии махсус таҳия гардид, дар ҳафтаномаи “Адабиёт ва санъат” саҳифаи махсус барои омӯзиши алифбои ниёгон ҷудо карда шуд. Баъдан, дар замони истиқлол ба масъалаи мазкур таваҷҷуҳ зиёд гардид ва омӯзиши хатти ниёгон дар муассисаҳои таҳсилоти умумӣ ва дар баъзе муассисаҳои таҳсилоти олӣ ҷорӣ гардид. Ҳарчанд маҳдуд аст, аммо ҳоло низ дар муассисаҳои таҳсилоти умумӣ хатти форсӣ тад-рис мегардад.

- Аксари мардум андешае доранд, ки ин хат аз арабҳо мерос омада ба мо. Вобаста ба ин ақида чӣ далелҳое вуҷуд дорад?

- Дар масъалаи мазкур баҳсҳое вуҷуд дорад. Як нуктаи муҳим ин аст, ки мардуми эронинажод, аз ҷумла тоҷикон, садсолаҳо пеш аз арабҳо соҳибкишвару соҳибтамаддун буданд. Ниёгони мо ҳанӯз дар замони давлатдории сулолаи Ҳахоманишиён хат доштанд. Аз он замон бо хатти мехии порсии бостон катибаҳои маъруфи шоҳони ҳахоманишӣ, ки бузургтаринашон “Катибаи Беҳистун” (машҳур бо номи “Катибаи Бесутун”) аст, ба мерос мондааст. Ҳатто пеш аз он китоби динии зардуштиён – “Авасто”, дар дувоздаҳ ҳазор пӯсти гов навишта шуда буд, дар замони давлатдории Сосониён хатти паҳлавӣ таҳия гардид ва бо ин хат садҳо китоб то имрӯз дастрас аст, ҳамчунин, бо хатҳои суғдиву монавӣ осори гаронарзише то ба замони мо боқӣ мондааст. Аз ин нигоҳ, метавон гуфт, ки ифодаи “алифбои ниёгон”-ро танҳо барои як хатти ҳазор соли охир истифода кардан мантиқан дуруст ҳам нест. Ҳама он хатҳои зикр-гардида ба ниёгони мо мансубанд. Пас, ин ақида ки тоҷикон танҳо баъди зуҳури дини ислом аз арабҳо хат омӯхтаанд, комилан андешаи ботил аст.

Нуктаи дигар ин аст, ки хатти арабӣ баргирифта аз хатти куҳани оромӣ аст. Бояд гуфт, ки хатти оромӣ яке аз ду шохаи хатти финиқӣ аст, ки дар Шарқ зуҳур кардааст (шохаи дигар – хатти юнонӣ дар Ғарб). Аз хатти оромӣ, ки ҳамсадоӣ (консонантӣ) аст ва аз самти рост ба чап навишта мешуд, дар Шарқ хатҳои зиёде ба вуҷуд омадааст. Ба андешаи пажӯҳишгарон, хатҳои паҳлавӣ, авастоии нав, ки дар замони Сосониён таҳия гардидааст (диндабира), суғдӣ, монавӣ ва чанд хатти дигар дар пояи хатти оромӣ таҳия шудаанд. Пас, сарчашмаи ҳам хатти арабӣ ва ҳам ин чанд хатти зикршуда як аст. Нуктаи муҳимми дигар ин аст, ки дар такмили хатти арабӣ тоҷикон низ саҳми бориз доранд ва ҳатто чанд навъи ин хатро ихтироъ кардаанд, ба монанди хатҳои таълиқ, настаълиқ, шикастаи настаълиқ ва ғайра.

Азбаски алифбои кунунии арабӣ ва форсӣ умумияти зиёд дорад, ба истиснои чанд ҳарфу қоидаи навишт, дар адабиёти илмӣ ва таълимии тоҷикӣ ифодаҳое, ба монанди “алифбои арабии тоҷикӣ”, алифбои арабиасоси тоҷикӣ” ба назар мерасад. Дар кишварҳои ҳамзабон, албатта, танҳои ифодаи “хатти форсӣ” роиҷ аст.

- Ба андешаи шумо, кадом мушкилот дар роҳи омӯзиши хати форсӣ вуҷуд дорад ва оё муассисаҳои таълимии кишвар барои татбиқи ин дастур омодаанд?

- Аслан, мушкилоти зиёде дар омӯзиши хатти форсӣ дар кишвари мо вуҷуд надорад. Солҳои гузашта дар муассисаҳои таълимии кишвар хатти мазкур чаҳор сол омӯзонида мешуд ва ҳоло танҳо ду сол. Ҳам барои тадриси чаҳорсола ва ҳам дусола барнома ва китобҳои дарсӣ таҳия гардида, аз ҷониби Вазорати маориф ва илми кишвар тасдиқ шудааст ва дастраси хонандагон буду ҳаст. Шояд ин миқдор кофӣ набошад. Албатта, баъди супориши Пешвои миллат мавриди бозбинӣ қарор гирифтани ин барномаву китобҳо дар назар аст. Ҳадафи аслӣ танҳо азхуд кардани чанд ҳарфу бо душворӣ хондаву навишта тавонистан бо ин хат нест. Бояд муҳтавои маводи таълимӣ ба вазифаи гузошташуда мутобиқ карда шавад. Барои расидан ба ин ҳадаф, албатта, таҳия ва нашр кардани осори таълимии иловагӣ ва истифодаи сарчашмаҳои таърихӣ муҳим аст. Бештар кардани соатҳои таълим низ ба манфиати кор аст.

- Вобаста ба ин дастури сарвари давлат Вазорати маориф ва илми кишвар гурӯҳи корӣ таъсис дода, ҷиҳати татбиқи ин супориш корбариро шуруъ кардааст. Чӣ корҳо бояд аз ҷониби ин гурӯҳ сомон дода шавад, то воқеан омӯзиши хати ниёгон тақвият ёбад?

- Таъсиси гурӯҳи корӣ аз ҷониби Вазорати маориф ва илми кишвар дар ин маврид иқдоми хубу зарурӣ аст. Бешак, гурӯҳи корӣ бидуни нақшае фаъолият намекунад ва умедворам онҳо аллакай вазифаҳои мушаххасе назди худ гузоштаанд.

Беҳтар кардани сифати тадриси фан, бешубҳа, хеле муҳим аст. Барои ин, пеш аз ҳама, дар сатҳи хуб омода кардани мутахассисон – омӯзгорони фан, ташкил кардани курсҳои такмили ихтисоси омӯзгорони фан вазифаи аввалиндараҷа бояд бошад. Ҳамчунин, таҳияи маводи бештари ҷолиб, ташкил кардани дарсҳои хушнависӣ ва монанди ин барои ҷалби таваҷҷуҳи мардум созгор хоҳад буд.

- Дар факултети филологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон кафедрае таъсис шуда, ки бевосита ба омӯзиши хат ва матни форсии тоҷикӣ равона гардидааст. Оё имкон дорад ин фан ба умумидонишгоҳӣ табдил ёбад ва ба донишҷӯёни тамоми ихтисосҳо таълим дода шавад?

- Дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ҳоло тадриси хат ва имлои матни классикии тоҷикӣ дар факултаи филология ва як ихтисоси факултаи таърих бар зиммаи устодони кафедраи таърихи забон ва типология вогузор гардидааст. Солҳои 1995-2005, замоне ки фанни мазкур дар факултаҳои дигар низ омӯзонида мешуд, “Кафед-раи забони тоҷикӣ (барои ихтисосҳои ғайрифилологӣ)”-и Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ба “Кафедраи хат ва матни форсии тоҷикӣ” тағйири ном карда буд. Кафедраи мазкур ҳоло бо номи “Кафедраи забони тоҷикӣ ва усусли таълими забон ва адабиёти тоҷик” фаъолият дорад. Агар тадриси фанни мазкур дар факултаҳои дигар дубора барқарор гардад, аз манфиат холӣ нахоҳад буд. Ин амр, албатта, ба ғунҷоиш дар нақшаи таълим вобаста аст.

- Имрӯз вобаста ба гузариш ба хатти ниёгон баҳсҳо мавҷуданд. Яке онро агар ҳатмӣ шуморад, дигаре гузаштан ба ин хатро омили пеш омадани мушкилоти гуногуни фарҳангию динӣ ва сиёсию иқтисодӣ мешуморад. Ба андешаи шумо имрӯз чунин зарурате вуҷуд дорад?

- Масъалаи гузариш ба хатти ниёгон ҳамеша баҳсҳое доғеро дар ҷомеаи мо ба вуҷуд меорад. Як гурӯҳ ҷонибдори гузариш ба ин хат дар Тоҷикистон ҳастанд ва гурӯҳи дигар зидди гузариш. Ҳар яке барои худ далелҳое доранд, албатта. Баҳси мазкур баъд супориши Пешвои миллат дар бораи беҳтар кардани сифати таълими алифбои ниёгон дубора авҷ гирифт. Аммо, ба назари ман, ҳоло масъалаи гузаштан ба ин хат матраҳ нагардидааст. Аз баҳси ду гурӯҳ як нуктаи муҳим дарк мегардад ва он ин аст, ки ҳатто шахсони зидди гузариш ба ин хат ҳам ҷонибдоранд, ки хатти форсӣ омӯхта шавад, дар муассисаҳои таълимӣ ва ё ба таври худомӯз. Дар ҳақиқат, донистани хатти форсӣ на танҳо барои омӯхтани осори классикӣ зарур аст, тасаллут доштан дар он ба мутахассисони соҳаҳои гуногун имкон медиҳад, ки бо осори илмиву адабии навтарин низ ошно гарданд. Пӯшида нест, ки ҳамзабонони мо, махсусан дар Эрон, дар тарҷумаи ҳама гуна осори нави илмӣ аз забонҳои дигар таҷрибаи хуб доранд истифода аз он осор барои мутахассисони тоҷик аз аҳаммият орӣ нест.

Бовар дорам, ки супориши Пешвои миллат ҳар чи зудтар амалӣ мегардад ва дар баланд бардоштани худшиносӣ ва ҳувияти миллии сокинони кишвар, донишандӯзӣ ва такмили ихтисоси мутахассисон мусоидат мекунад.

Сайёраи ҚИЁМИДДИН,
“ҶТ”