(Ба муносибати Рӯзи байналмилалии ҳифзи кӯдакон)

Кӯдакон бояд дар синну соли мувофиқ ва зарурӣ хондану навиштанро ёд гиранд. Мушкили асосии кӯдакони муосир ин волидони шуҳратпарасту мутакаббир аст, ки мегӯянд: “Писари ман аз дусолагӣ ҳарфҳоро мешиносад ва хонда метавонад”. Мутахассисон бошанд, инро андешаи нодурусту ғайримантиқӣ ва амали аблаҳона медонанд. Ба таъкиди онҳо майнаи кӯдак дар ин синну сол ба чунин кор қодир нест. Ва агар волидон саъй кунанд, ки ин амалҳоро ба кӯдаки худ иҷборан омӯзонанд, ӯ, албатта, хондан ва ҳатто навиштанро аз худ мекунад, аммо вазифа ва масъулияти мову шумо дигар аст.

Кӯдакон маъмулан, майнаи сари босуръат рушдёбанда доранд. “Синни камолоти мактабӣ” ном таъбире ҳаст, ки чунин муайян мешавад: як кӯдак 7-сола аст ва кӯдаки дуюм низ ҳамин синну сол, яъне 7 сол дорад, аммо якумӣ ба мактаб меравад, чун майнаи сари ӯ ба ин аллакай омода аст, вале дуюмиро мебояд боз ним соли дигар дар хона бо бозичаҳо саргарм шавад ва танҳо баъди ин муддат бояд паси мизи мактаб нишинад.
Тибқи маълумотҳои расмӣ беш аз 40 фоизи кӯдакон баъди хатми синфи ибтидоӣ мушкили хондану навиштан доранд. Ва ҳатто дар синфи 7 хонандагоне ҳастанд, ки матнҳоро базӯр, бо ҳиҷо мехонанд. Чунин кӯдакон тамоми неруи майнаи худро ба он сарф мекунанд, ки илоҷе карда ҳарфҳоро ба қавле бо ҳам “ҷанг андозанд”. Аз ин рӯ, агар онҳо ҳатто матнҳоро пурра хонанд ҳам, ба маънои онҳо сарфаҳм рафта наметавонанд ва ҳар гуна масъалае атрофи ин мавзуъҳо онҳоро мувоҷеҳи мушкил мегардонад.

ХАТАР ВУҶУД ДОРАД?
Дар назди мо-волидон вазифаи мушкиле меистад. Мо сари дуроҳае миёни ду нафар қарор мегирем, ки аввалӣ аз рӯи дафтарҳои дорои ишораҳои махсус навиштаву китобҳои муқаррарӣ мутолиа мекунад ва дуюмӣ матнҳои мушкилу душворфаҳмро мехонаду умуман навишта наметавонад, бо матнҳои қадимӣ сарукор мегирад, вале ҳатто матнҳоро ҳуруфчинӣ карда наметавонад. Муҳим дарк кардани он аст, ки ин одами фарқкунанда ва майнаи ӯ майнаи фарқкунанда аст. Барои мо-калонсолон, ана ҳамин майнаи сари фарқкунанда писанд аст ва мо ба он бовар ҳастем, ки дар ин ҳеҷ мушкил ё ҳеҷ хатаре вуҷуд надорад.
Аммо таҳлилҳо нишон додаанд, ки хатар вуҷуд дорад. Агар кӯдаки хурдсол ҳангоми ба мактаб омадан навиштанро аз худ накарда бошад, агар дар боғчаи кӯдакон ӯ ҳеҷ чизе сохтанро ёд нагирифта бошад, бо қайчӣ буриданро ёд нагирифта бошад, муҳра чиданро натавонад, пас, рагҳои хурди майнаи сари ӯ ҳанӯз пурра ташаккул наёфтаанд. Ин бошад, ба кори узвҳои нотиқа таъсири бевосита мерасонад. Агар мо ҳамин рагҳои хурди майнаи сари кӯдакро рушд надиҳему ба кор наандозем, пас гила на аз кӯдак, балки аз худ бояд кунем.

ШУНИДАНИ МУСИҚИРО БА КӮДАКОН БОЯД ОМӮЗОНД
Илми муосир хусусиятҳои хоси майнаи сарро, ҳангоме ки он зери таъсири мусиқӣ қарор мегирад, фаъолона меомӯзад. Ва мо ҳоло медонем, ки вақте мусиқӣ дар рушду такомули инсон ҳанӯз аз хурдсолӣ ширкат меварзад, ин ба сохт ва сифати ҳуҷайраҳои асаб таъсири бевосита мерасонад. Вақти аз худ кардани нутқ коркарди мураккаби ҷисм ба вуҷуд меояд. Гӯшҳо мешунаванд, аммо майнаи сар ҳис мекунад. Вақте ба кӯдак мусиқиро меомӯзонем, ӯ нахуст ба ҷузъиёт эътибор медиҳад, садо ва давомнокиро фарқ мекунад. Ва маҳз дар ҳамин ҳолатҳо ҳуҷайраҳои асаб шакл мегиранд.

НАГУЗОРЕД, КИ МАЙНАИ САР ТАНБАЛ ШАВАД
На ҳама инсонҳои сайёраи мо нобиғаанд. Ва агар кӯдак омилҳои таъмини ирсӣ надорад, бо ин наметавон коре кард. Аммо агар ин омилҳо хуб ҳам бошанд, ин ҳанӯз ҳам кифоя нест. Шояд аз бобо ё бибӣ ба шахс асбоби мусиқии гаронбаҳое ба мерос монда бошад, аммо бо он навохтанро бояд омӯхт. Мисли ҳамин, ба кӯдак шояд майнаи сари хубу солиме насиб карда бошад, аммо агар онро рушд надиҳем, такмил надиҳем, суфта накунем, омода накунем, аз он суде нахоҳад буд, он маҳв хоҳад шуд. Майнаи сар, агар ба он фишор ё сарборие набошад, ланҷ ва ё ба қавле “турш” мешавад. Агар мо ба болои диван дароз кашидаву ним сол ҳамин навъ танҳо дароз кашида хобем, аз ҷой бархоста наметавонем. Ҳолати майнаи сар низ айнан чунин аст. Майнаи сарро танҳо ҳангоми навиштани матнҳои мураккаб, аз ҷумла эссе ва ё супоридани имтиҳонҳои давлатӣ водор ба кор кардан накунед.
Ба таъкиди мутахассисон ин на манфиат, балки зарар хоҳад овард. Агар мо мехоҳем, ки одамонро ба ҳаёт тавре омода кунем, ки дар оянда мисли тасмаи дар як ҷо даврзананда фаъолият намоянд, пас ин усул мувофиқ хоҳад буд. Дар ин сурат мо бояд донем, ки ба рушди тамаддуни хеш нуқта мегузорем. Набояд фаромӯш кард, ки беҳтарин нобиғаҳои даврони гузаштаро агар имтиҳон мекардем, шояд дар навиштани эссе ноком мешуданд. Ва ё аз санҷиши имтиҳоноти тестӣ намегузаштанд. Ин маънои онро дорад, ки ноком шудан аз эссе ё ягон навъи дигари санҷиши хаттӣ ин баҳогузорӣ ба сатҳи донишу малака буда наметавонад. Чун ҳеҷ касе ба нобиға будани Абуалӣ ибни Сино, Закариёи Розиву Абурайҳони Берунӣ Саъдиву Хайёму Ҳофиз, Шекспиру Мотсарт шак карда наметавонад, ба ҷуз аз нафарони аз ақл бегона.

ТАЪЛИМ ДОДАНИ ДУХТАРОНУ ПИСАРОН ТАФОВУТ ДОРАД
Тавре мутахассисон таъкид мекунанд, бо писарон кутоҳу мушаххас бояд сухан гуфт. Онҳо набояд орому гӯшанишин, балки ҳарчи бештар фаъол бошанд. Ба онҳо танҳо имконият ва шароит барои рушд кардану серҳаракат будан фароҳам сохт. Онҳоро набояд дар фазои тангу сокит “ҳабс” кард, балки ба онҳо имкони озод будану ҳаракат кардан бояд дод. Илова ба ин, барои писарон вазифаҳои ҳарчи пурмасъулият бояд дод, имкон фароҳам сохт барои ширкат дар мусобиқаҳо, мусоҳибаву мунозираҳо. Ба онҳо вазифаҳои хаттии дилгиркунанда кам диҳед, чун аз ин гуна машғулиятҳо манфиате нест.
Ҳамзамон, барои ҳар кору аъмолашон таърифу тавсиф бояд кард. Як далели аҷиби дигар ин аст, ки писаронро бояд дар муҳити нисбатан сардтар таълим дод, чун дар муҳити орому гарму бароҳати таълим хоб ба онҳо ғалаба мекунад.
Духтарон кори гурӯҳиро меписанданд. Барояшон муоширати озоду рӯ ба рӯ зарур аст. Онҳо рост ба чашми якдигар менигаранд ва хоҳиши зиёди ба устодон ёрӣ расондан доранд. Ва муҳимтар аз ҳама ин аст, ки духтаронро набояд аз афтидану ифлос шудан эҳтиёт кард, чун онҳо бояд “хатари назоратшаванда”-ро эҳсос кунанд.
Духтарон гуфтугузори дурушту бо садои баландро намеписанданд, аммо барояшон фазои рангоранг писанд аст. Бинобар ин, муҳити онҳо бояд равшану покиза бошад. Муносибати эҳтиёткорона ва аҳамияти хос додан ба онҳо метавонад хонандаи танбалро ба аълохон табдил диҳад.

ТАНАФФУСҲО ЗАРУРАНД
Ақидае ҳаст, ки агар кӯдак дар рафти машғулиятҳо мабодо чизеро аз хотир барорад - ин бад аст, ҳушаш парешон шавад – ин бад аст, дам гирад – ин ҳам бад аст ва агар бихобад – ин даҳшат аст!
Ин ақида комилан нодуруст аст! Чун ин ҳама танаффусҳо на танҳо монеа намешаванд барои азхудкунии мавзуъҳои дарсӣ ва коркарди иттилоот, балки баръакс, ёрӣ мерасонанд. Инҳо имкон медиҳанд, ки майнаи сар дам гирад ва маълумотҳоро хубтар аз худ кунад. Беҳтарин кор ин аст, ки агар барои фавран аз ёд кардан вазифае супорида шавад, онро зуд аз ёд кардаву ҳарчи зудтар бояд хобид, чун майнаи сар асосан ҳангоми хоб будани инсонҳо фаъолияти пурсамар дорад.
Ҳаяҷон ва нороҳатии доимӣ аз оне ки мо барои иҷрои коре фурсат наёфтем, кореро босифат иҷро карда натавонистем, боз хато кардем, ҳеҷ кор аз дастамон наомад, ин ҳама аз бадтарин хатоҳо ва зарарҳое мебошанд, ки нисбат ба худ раво мебинем. Аз хатоҳо набояд тарсид. Барои он ки таҳсил сода, осон ва шавқовар бошад, бояд ҳаминро дарк намоем, ки омӯзиш на танҳо паси мизи мактаб ҷараён дорад, балки он доимист. Агар шахс паси мизи корӣ нишаставу тавре вонамуд созад, ки гӯё машғули хондану илм омӯхтан аст, ягон манфиате нахоҳад дид.

Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”