ҶОМЕА
Якшанбе 07 Июн 2026 01:23
Аҷдодони мо ҳанӯз дуюним ҳазор сол пеш дорои артиш, низоми хоссаи марзбонӣ ва усули озмудаи истеҳкомсозӣ буданд ва онро барои ҳифзи марзҳои қаламрави худ, инчунин таъмини амнияти кишвар истифода мекарданд, ки лашкари неруманди Куруши кабир ва Дорои бузург мисоли ин суннати деринаи таърихии мо мебошад.
Эмомалӣ Раҳмон
Таърихи артишдории тоҷикон ҳамчун як рукни давлатдорӣ аз аҳди бостон сарчашма мегирад. Ҳанӯз аз замони Пешдодиён аҷдодони мо ба хотири дифоъ аз марзу бум ва муқаддасоти худ алайҳи неруҳои тахрибкор дар муборизаву пайкор буданд. Ин буд, ки дар тули таърих тавонистанд аз суннатҳои давлатдории худ дифоъ намуда, дар таҳкими давлатдорӣ, такмили мактаби ватандорӣ, низоми артишу артишдорӣ нақши бориз гузоранд.
КУРУШИ КАБИР - БУНЁДГУЗОРИ НАХУСТИН ИМПЕРИЯИ ҶАҲОНӢ
Тавре аз саҳифаҳои таърих аён аст, ҳанӯз дар замони ҳукмронии нахустин иперияи ҷаҳонӣ – Ҳахоманишиён (550-330 пеш аз мелод) артиш ба як низоми муайян ворид шуда, хело неруманд гашт. Бунёдгузори шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо – Куруши Кабир нахуст бо як қӯшуни хуби кордида ба пойтахти давлати Мод – шаҳри Экботан (Ҳамадони имрӯзаи Эрон) ҳуҷум оварда, ин ҳокимиятро аз байн бурд. Ӯ бо мақсади тақвияти қудрати давлат ва поянда будани шоҳаншоҳии ориёиҳо ба артиш таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамуд. Ин буд, ки дар кори кишваркушоӣ муваффақ гардида, чун сипаҳсолор дар таърихи ҷаҳонӣ мақом пайдо намуд. Муаррихи тоҷик Ҳамза Камол менависад: “Куруш дар сиёсати кишваркушоӣ ва лашкаркашӣ аз чунон неруи бузурге бархӯрдор буд, ки тавонист дар камтарин муддат аз салтанати кишвари хурди Оншон ба мақоми шоҳаншоҳии Эрон ва ташкили силсилаи пуразамати Ҳахоманишиён бирасад. Императории Модҳо, Лидӣ ва Бобулро дарҳам шикаст ва мамлакате ба вуҷуд овард, ки он замон аз ҷиҳати бузургӣ ва паҳноварӣ дар таърих собиқа надошт. Дар охири салтанати ин шоҳ ҳудуди Эрон аз ғарб то гарданаи Дарданел, аз шарқ рӯди Синд, аз шимол то Қафқоз ва дарёи Хазар ва рӯди Сайҳун, аз ҷануб то баҳри Уммон ва халиҷи Форс ва ҷазираҳои Арабистон густариш ёфта буд”.
Воқеан ҳам муаррихон паҳноварию бузургии ин давлатро бар пояи нерумандии артиш арзёбӣ менамуданд. Ба таъкиди эшон артишдорӣ дар давлати Ҳахоманишиҳо, махсусан дар аҳди Куруш ва шоҳони минбаъда, ба монанди Камбуҷиё (530 – 522), Дориюши Кабир (522 – 486), Ҳушёршоҳ (486 – 465) ба як низоми муайян ворид шуда, ба мактаби ҳаққонии ҷасорат табдил ёфт. Гарчанде неруҳои ҳарбии Ҳахоманишиҳо ҳанӯз дар аҳди Куруш ва писараш Камбуҷиё қудратманд буд, аммо низоми артиш бештар ба сиёсати Дориюш иртибот мегирад. Вай тавассути ислоҳотҳои пиёданамудаи хеш тавонист дар тамоми ҷабҳаҳои давлатдорӣ, бахусус ҳарбиёт, тартиботи муайяне ҷорӣ намояд.
Шоҳони Ҳахоманишӣ ҳамеша дар усули лашкардорӣ навгонӣ ворид намуда, мекӯшиданд ба сафҳои қӯшун афроди ҳарбдидаю садоқатпеша шомил бошад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни яке аз суханрониҳои худ вобаста ба ин мавзуъ чунин қайд намудаанд: “Сарчашмаҳои таърихӣ гувоҳанд, ки қавмҳои ориёӣ, аз ҷумла тоҷикон, ҳанӯз дар замонҳои қадим сипоҳи машқдида доштаанд ва аз тарзу усулҳои пешбурди амалиёти ҷангӣ бархурдор будаанд”. Ба таъкиди Сарвари давлат “аз рӯи маълумотҳои китоби муқаддаси “Авесто” сипоҳиён (ҳарбиён) дар низоми табақабандии ориёиҳо мақоми дуюмро ишғол менамуданд”. Воқеан, дар китоби “Авесто” сипоҳиён дар ҷамъият пас аз “Отурбон” (донишмандон) соҳиби ҷойгоҳи хос мебошанд”.
ДОРОИ БУЗУРГ ВА ГОРДИ ШОҲӢ
Тибқи маълумоти сарчашмаҳо Дорои Бузург бо мақсади таҳкими давлатдорӣ дар соҳаҳои гуногун, аз ҷумла дар артиш, ислоҳот гузаронид. Мувофиқи он ислоҳоти лашкари тақвият дода шуда, иқтидори он афзуд ва ҳолати омодабошиаш беҳтар шуд. Яке аз навъҳои артиш горди шоҳӣ ном дошта, аз саворанизомиёни ашрофзода ва пиёданизомиён иборат буд. Горди шоҳӣ бо як қатор бартариятҳо аз болои дигар лашкариён назорат мебурд. Вазифаи асосии горд ин ҳимояти дарбор, шоҳ ва хонадони ӯ буд. Теъдоди онҳо асосан ба ҳазор нафар мерасид ва сарлашкар бо номи “ҳазорпад” (сарвари лашкари ҳазорнафара) шинохта мешуд. Дар нав-бати худ ин горд боз ба дастаҳои саднафара тақсим мешуд, ки ба онҳо “садапад” фармонравоӣ менамуд.
Низомиёни горди шоҳӣ асосан аз ашрофзодагони форс интихоб мешуданд. Шояд ин тадбир ба он хотир буд, ки артиш ба шоҳ ва дарбор содиқ бошад. Гордиён, ё ба истилоҳи дигар гурдҳо, аз мактаби махсус гузашта, мисли фидоиён амал менамуданд. Ҷавонмардӣ, садоқат, шуҷоатмандӣ, далерӣ, фидокорӣ хоси онҳо буд. Истилоҳи “гурд” ба маънии паҳлавонӣ, далерӣ истифода мешавад, ки то имрӯз бо истилоҳи “гвардия” маъмул аст. Дар “Фарҳанги забони тоҷикӣ” дар шарҳи ин истилоҳ оварда шудааст: “Аскарони хоса барои муҳофизати сардори давлат ва сарлашкарҳо; қисмҳои баргузида ва имтиёзноки лашкар...”. Аз ин бармеояд, ки гвардия ҳамчун як навъи артиши подшоҳӣ, дорои ҳуқуқ ва имтиёзҳои муайян буда, бори аввал аз ҷониби гузаштагони мо, яъне Ҳахоманишиҳо, дар асри VI пеш аз мелод ташкил шудааст.
Дар идораи давлати Ҳахоманишиҳо нақши се девон (вазорат) – молия, артиш ва додгарӣ (суд) хело назаррас буд. Асосан аз болои тамоми муносибатҳои ҳарбӣ девони артиш назорат мебурд. Шоҳ сардорони девонҳоро аз миёни ашрофон таъин менамуд. Мамлакат ба ҳафт ҳавзаи ҳарбӣ бо номи “топар” тақсим гардида, сарварони топарҳоро худи шоҳ таъин мекард. Теъдоди артиши Ҳахоманишиҳо дақиқ маълум нест, аммо аз рӯи нигоштаҳои муаррихони юнонӣ форсҳо дар ин давра дорои артиши доимоамалкунандае бо номи “Ҷовидон” буданд, ки шуморааш 10 ҳазор нафар буд.
Артиш ҳамеша бо тамрин машғул буд ва соле як маротиба тамрини асосиро зери назари худи шоҳ мегузаронид. Дар натиҷа шоҳ аз вазъи омодабошии артиш огоҳ шуда, дараҷаи эътимоди хешро муайян менамуд. Дар ин мавридҳо шоҳ барои пешрафти кор тавсияҳои судманди хешро ироа менамуд. Ин тадбир имрӯз бо номи “паради ҳарбӣ” ё “гузашти низомӣ” маъмул аст. Баъзан гузаштҳои низомии мутантан доир мегардид, ки дар он худи шоҳ низ бевосита иштирок менамуд.
Доир ба чунин як гузашт дар аҳди Ҳушёршоҳ, муаррихи Юнони қадим Ҳеродот чунин менависад: “Пеш аз сипоҳ корвон ва чорпоёни боркаш ҳаракат мекарданд. Сипас гурӯҳи мардумони мухталиф ба дунболи онҳо мерафтанд. Вақте ниме аз ин анбӯҳи неруҳои муваффақ ба убур мешуданд, муддате роҳ холӣ мемонд. Пешопеши шоҳ ҳазор саворанизоми мунтахаб ва баъди он ҳазор найзадор, ки фармондеҳи онҳоро “ҳазобрапати” (фармондеҳи ҳазор нафар) мегуфтанд, ҳаракат мекард. Сипас, даҳ аспи муқаддаси нисейии бо афзори зебо ороиш додашуда мегузашт. Ин аспҳо хело бузург буда, дар ҳамвориҳои дашти Нисейи Мод парвариш меёфтанд. Баъди ин аспон, аробаи муқаддаси Аҳурамаздо, ки ҳашт аспи сафед онро мекашид, дар ҳаракат буд. Аз ақиби ин аспҳо масъули ароба, ки лаҷоми аспон дар дасташ буд, пиёда медавид. Аз паси ин ароба Хушоёршо дар аробае, ки аспони нисейӣ онро мекашиданд, мерафт”. Гуфта мешавад, чунин гузаштҳои бошукӯҳ ва зебо ба муносибати ҷашнҳои бузург доир мегардид ва шоҳони Ҳахоманишӣ дар баргузорию таҷлили ҷашнҳои қадимаи ориёӣ дар сатҳи хело олӣ нақши бузург доранд.
ҲИМОЯИ ВАТАН – ВАЗИФАИ МУҚАДДАС
Барои ориёиҳо масъалаи ҳимояи марзу бум, номус, арзишҳои аҷдодӣ вазифаи муқаддас дониста мешуд. Тибқи маълумотҳои таърихӣ тарбияи ватандӯстӣ миёни ориёиҳо аз 5-солагӣ шурӯъ мешудааст. Ҳанӯз аз хурдсолӣ барои мустаҳкамшавии ҷисми бачаҳо ба онҳо давидан, аспсаворӣ, шиноварӣ, тирандозӣ, чавгонбозӣ ва ғайра омӯзонида мешуд. Ҳангоми ба синни камолот расидан ҳифзи Ватан барояшон чун қарзи инсонӣ ва фарзандӣ дониста мешуд. Аммо тибқи расмиёти давлатӣ хизмати ҳарбӣ аз 20-солагӣ оғоз ёфта, он барои ҳама ҷавонони солими ба ин синну сол расида ҳатмӣ буд.
Барои ҳарбиён лагерҳои махсусгардонидашуда вуҷуд дошт, ки онҳо метавонистанд бо зану фарзандони хеш ба таври муваққатӣ он ҷо зиндагӣ кунанд. Тавре академик Ю. Яъқубов қайд менамояд, “сарбозони артиши Ҳахоманишиҳо моҳе як маротиба маош ҳам мегирифтанд”.
Дар сарчашмаҳои таърихӣ оварда шудааст, ки шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо ба 20 (ҷои дигар 30) хушатрия ё ҳаштрап (воҳиди марзӣ-маъмурӣ, вилоят) ҷудо мешуд. Роҳбарони хушатрапияҳо бо номи “хушатр” ё “хшатрапаван” ёд мешуданд. Шоҳ Доро вазифаҳои ҳарбии хушатрҳоро бо мақсади ба вуҷуд наомадани қувваҳои марказгурез, маҳдуд намуда, дар ҳар вилоят маснади алоҳидае барои корҳои ҳарбии он ҳудуд таъсис дода буд. Чунин саркардаҳои ҳарбӣ на ба ҳокими вилоят, балки ба худи шоҳ итоат мекарданд. Бо ин усул мутамарказияти давлат нигоҳ дошта мешуд. Дар масъалаҳои ҳарбӣ хшатрап ба сарлашкари минтақаи ҳарбӣ итоат мекард. Дар минтакахои сарҳадӣ, дурдаст ва дигар маҳаллаҳои аҳамияти муҳими ҳарбидошта қалъаҳо мавҷуд буда, дар онҳо дастаҳои махсуси ҷанговарон нигоҳ дошта мешуданд.
Тавре дар боло гуфта шуд, ҳарбиён ҳамеша зери назорати шоҳ ва нафарони масъули давлатӣ қарор доштанд. Масъулону саркардагони ҳарбӣ барои хуб нигоҳ доштани лашкар мукофот ва барои бад нигоҳ доштани он ҷазо мегирифтанд ва ё аз вазифа барканор мешуданд.
БОХТАРИҲО БЕҲТАРИН БУДАНД
Дар сафи артиши шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо ҷанговарони суғдию бохтарӣ, аз ҷумла сакоиҳо низ шомил буданд, ки боиси музаффариятҳои зиёди артиши Ҳахоманишиҳо гардидаанд. Шоир ва драматурги Юнони қадим Эсхил мегӯяд: “Бохтариҳо дар артиши форсҳо аз ҳама беҳтарин буданд...”. Олимон теъдоди аскарони савораи бохтариро дар артиши Ҳахоманишиҳо то ба 30 ҳазор нафар медонанд. Академик Бобоҷон Ғафуров дар ин маврид чунин менависад: “Бисёр ҷанговарони моҳир ва корозмуда дар қӯшуни Ҳахоманишиҳо аз Осиёи Миёна буданд. Масалан, дар вақти ҷанги Юнону Форс, дар муҳорибаи Марафон дар қатори аскарони пиёдагарди форсҳо сарбозони савораи сакоӣ ҳам ширкат намуда, ҷанговарони дастаи марказии афиниҳоро ба ақибнишинӣ маҷбур карданд. Сакоиҳо ҳамчунин дар муҳорибаҳои назди Платей ва Фермопил мардонагӣ ва ҷасорати фавқулода нишон доданд”.
Бостоншиносон маводи зииёдеро пайдо намудаанд, ки собитгари иштироки бохтариҳо, хоразмиҳо ва сакоиҳо дар муҳорибаҳои қаламрави давлати Ҳахоманишиҳо аз Миср то Ҳинду Осиёи Миёна ҳастанд. Ба навиштаи Б. Ғафуров ҷанговарони сакоӣ, ҳатто дар ҳайати қӯшунҳои киштигард низ шомил буданду дар муҳорибаҳо иштирок мекарданд.
Дар баробари ин боз қувваҳои ҳарбие буданд бо номи “артиши кироя”, ки ба марзу бум чандон садоқат нишон намедоданд. Онҳо сарбозони бандишудаи давлатҳои дигар буданд, ки дар мавридҳои зарурӣ ба лашкар ва шоҳ хиёнат менамуданд.
Сарбозон ҳангоми муҳорибаҳо аз силоҳҳои гуногун, ба монанди жупин (зубин), сипар, тиру камон, найза, ханҷар, шамшер, табарзин ва ғайра истифода мекарданд. Либоси ҳарбиён асосан зиреҳ (ҷавшан) ва тоскулоҳ (хӯд) буд.
Аз назари аксари олимон усули ҷанговарию майдондорӣ ва анъанаи силоҳсозиро ба Эрон сакоиҳою бохтариҳо ва суғдиҳо ворид намудаанд. Қабилаҳои сакоию суғдӣ ва бохтариҳо дар санъати майдондорӣ воқеан беҳамто буданд. Вобас-та ба ин муаррихони қадим маълумотҳои аҷибе овардаанд. Масалан, Ҳеродот менависад: “Сакоиҳо бо тиру камон, ханҷар ва табарзини ҷангӣ мусаллаҳанд”. Ҷойи дигар ин муаррих қайд мекунад, ки “сарбозони бохтарию сакоӣ дар ҳайати лашкари писари Дорои I – Гуштосп бо табарзинҳои худ мусаллаҳ буданд”.
Дар силоҳу либосҳои ҷангӣ ва парчамҳои лашкариён бештар акси уқобу шер тасвир шуда буд, ки он рамзи озодӣ, далерӣ, пирӯзиро дорад. Ғайр аз ин, тасвири уқобу шер, бо чунин ҳикмат дар як қатор деворнигораҳои ёдгориҳои замони Ҳахоманишиҳо, аз ҷумла Тахти Ҷамшед боқӣ мондааст.
Ба таъкиди бостоншиносон шоҳони Ҳахоманишӣ ҳамеша ин неруи бузург, яъне артиши қудратманди худро, танҳо дар асоси адолат мавриди истифода қарор медоданд. Артиши Ҳахоманишиҳо ҳеҷ гоҳ ба сарзамине бе сабаб ҳуҷум накардаасту болои мардуме тахриби зиёде наовардааст. Масалан, Куруш ҳар куҷо, ки бо лашкари худ ҳуҷум овард, он ҷо мардуми ниёзмандро аз фасоду торикиҳо наҷот дод. Куруш лашкари худро ҳамеша ба тарғиби сулҳу салоҳ ҳидоят менамуд. Файласуфи Юнони қадим Афлотун дар мавриди Куруш чунин мегӯяд: “Куруш сарвари бузург аст. Дар замони ӯ ориёиҳо аз озодӣ бархурдор буданд, ҳамаи миллатҳое, ки зери фармони ӯ буданд, ҳаққу ҳуқуқи озодӣ доштанд. Ҳамин буд, ки ҳама ӯро дӯст медоштанду эҳтиром мекарданд”. Аз рӯи навиштаи Ҳеродот форсҳо Курушро падар ва Камбуҷиёро оқо (ҷаноб, соҳиб) мегуфтанд.
Тавре зикр гардид, дар таҳкиму ба низоми муайян ворид намудани сохтори идораи давлат, махсусан танзими муносибатҳои ҳарбӣ, нақши Дориюши Кабир хело калон аст. Вай артиши бузурги бунёднамудаи Курушро бо ислоҳоти худ боз ҳам таҳким бахшида, ба ин васила низоми мутамарказияти давлатро таъмин намуд. Ин артиш барои аксари давлатҳои дунёи қадим намунаи ибрат ба шумор мерафт.
Бо чунин қудрати бузург артиши давлати Ҳахоманишиҳо тавонист, ки мавҷудияти ин давлати паҳновари дунёи қадимро беш аз дусад сол нигоҳ бидорад. Оқибат, дар натиҷаи саҳву иштибоҳоти шоҳони охири давлати Ҳахоманишиҳо дар низоми артиш бесалоҳиятию бенизомӣ ба вуҷуд омад. Эътиқоду боварӣ миёни сарлашкарон гум шуд ва садоқат нисбати шоҳ заиф гардид. Ҳамин буд, ки дар дарбор низоъҳои дохилӣ ба вуҷуд омада, қувваҳои марказгурез сар бардоштанд. Дар чунин вазъ юнону мақдуниҳо зери сарварии Искандари Мақдунӣ ҳуҷум намудаю ба мавҷудияти давлати Ҳахоманишиҳо хотима бахшиданд.
МИЛЛАТИ БЕДОР МИЛЛАТИ ФАНОНОПАЗИР АСТ
Бояд қайд намуд, ки мо, тоҷикон чун ворисони тамаддуни бузург бояд аз саҳифаҳои рангини таърихи худ сабақ бигирем ва ифтихори миллӣ дошта бошем. Ин саҳифаҳо баръало нишон медиҳанд, ки воқеан гузаштагони мо ҳеҷ гоҳ ҷангро ташвиқ ва тараннум намекарданд, аммо ҷанговарони моҳир буданд.
Дар шароити имрӯза, бо назардошти авзои сиёсии пурихтилофи ҷаҳон, тарбияи ватандӯстӣ ва ҳифзи марзу буми кишвар яке аз масъалаҳои меҳварии низоми давлатдории мо мебошад. Тавре Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми худ ба Маҷлиси Олӣ иброз доштанд: “Мо бояд ватандӯсту ватанпараст бошем ва ҳаргиз фаромӯш насозем, ки эҳсоси гарми ватандӯстӣ ва ҳисси баланди миллӣ омили асоситарин ва роҳи муҳимтарини рушди давлат ва ҷомеа мебошад. Яъне, ҳар яки мо бояд минбаъд низ мафҳумҳои “ватандӯстӣ” ва “рушд”-ро шиори кору пайкори ҳаррӯзаи худ қарор диҳем”.
Ин аст, ки таҷрибаи ватандорию ватансозии гузаштагонамон метавонад барои насли имрӯз чун мактаби бузурги мардонагию шуҷоатмандӣ барои ҳамеша хидмат намояд. Миллати бедор ҳамонест, ки асли худро мешиносад, аз гузаштаи пурғановати худ сабақи зиндагӣ мегирад, имрӯзро дар асоси донишҳои дирӯза ва талаботҳои ҷаҳони муосир месозад. Миллати бедор миллати фанонопазир аст.
Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”
Эмомалӣ Раҳмон
Таърихи артишдории тоҷикон ҳамчун як рукни давлатдорӣ аз аҳди бостон сарчашма мегирад. Ҳанӯз аз замони Пешдодиён аҷдодони мо ба хотири дифоъ аз марзу бум ва муқаддасоти худ алайҳи неруҳои тахрибкор дар муборизаву пайкор буданд. Ин буд, ки дар тули таърих тавонистанд аз суннатҳои давлатдории худ дифоъ намуда, дар таҳкими давлатдорӣ, такмили мактаби ватандорӣ, низоми артишу артишдорӣ нақши бориз гузоранд.
КУРУШИ КАБИР - БУНЁДГУЗОРИ НАХУСТИН ИМПЕРИЯИ ҶАҲОНӢ
Тавре аз саҳифаҳои таърих аён аст, ҳанӯз дар замони ҳукмронии нахустин иперияи ҷаҳонӣ – Ҳахоманишиён (550-330 пеш аз мелод) артиш ба як низоми муайян ворид шуда, хело неруманд гашт. Бунёдгузори шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо – Куруши Кабир нахуст бо як қӯшуни хуби кордида ба пойтахти давлати Мод – шаҳри Экботан (Ҳамадони имрӯзаи Эрон) ҳуҷум оварда, ин ҳокимиятро аз байн бурд. Ӯ бо мақсади тақвияти қудрати давлат ва поянда будани шоҳаншоҳии ориёиҳо ба артиш таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамуд. Ин буд, ки дар кори кишваркушоӣ муваффақ гардида, чун сипаҳсолор дар таърихи ҷаҳонӣ мақом пайдо намуд. Муаррихи тоҷик Ҳамза Камол менависад: “Куруш дар сиёсати кишваркушоӣ ва лашкаркашӣ аз чунон неруи бузурге бархӯрдор буд, ки тавонист дар камтарин муддат аз салтанати кишвари хурди Оншон ба мақоми шоҳаншоҳии Эрон ва ташкили силсилаи пуразамати Ҳахоманишиён бирасад. Императории Модҳо, Лидӣ ва Бобулро дарҳам шикаст ва мамлакате ба вуҷуд овард, ки он замон аз ҷиҳати бузургӣ ва паҳноварӣ дар таърих собиқа надошт. Дар охири салтанати ин шоҳ ҳудуди Эрон аз ғарб то гарданаи Дарданел, аз шарқ рӯди Синд, аз шимол то Қафқоз ва дарёи Хазар ва рӯди Сайҳун, аз ҷануб то баҳри Уммон ва халиҷи Форс ва ҷазираҳои Арабистон густариш ёфта буд”.
Воқеан ҳам муаррихон паҳноварию бузургии ин давлатро бар пояи нерумандии артиш арзёбӣ менамуданд. Ба таъкиди эшон артишдорӣ дар давлати Ҳахоманишиҳо, махсусан дар аҳди Куруш ва шоҳони минбаъда, ба монанди Камбуҷиё (530 – 522), Дориюши Кабир (522 – 486), Ҳушёршоҳ (486 – 465) ба як низоми муайян ворид шуда, ба мактаби ҳаққонии ҷасорат табдил ёфт. Гарчанде неруҳои ҳарбии Ҳахоманишиҳо ҳанӯз дар аҳди Куруш ва писараш Камбуҷиё қудратманд буд, аммо низоми артиш бештар ба сиёсати Дориюш иртибот мегирад. Вай тавассути ислоҳотҳои пиёданамудаи хеш тавонист дар тамоми ҷабҳаҳои давлатдорӣ, бахусус ҳарбиёт, тартиботи муайяне ҷорӣ намояд.
Шоҳони Ҳахоманишӣ ҳамеша дар усули лашкардорӣ навгонӣ ворид намуда, мекӯшиданд ба сафҳои қӯшун афроди ҳарбдидаю садоқатпеша шомил бошад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни яке аз суханрониҳои худ вобаста ба ин мавзуъ чунин қайд намудаанд: “Сарчашмаҳои таърихӣ гувоҳанд, ки қавмҳои ориёӣ, аз ҷумла тоҷикон, ҳанӯз дар замонҳои қадим сипоҳи машқдида доштаанд ва аз тарзу усулҳои пешбурди амалиёти ҷангӣ бархурдор будаанд”. Ба таъкиди Сарвари давлат “аз рӯи маълумотҳои китоби муқаддаси “Авесто” сипоҳиён (ҳарбиён) дар низоми табақабандии ориёиҳо мақоми дуюмро ишғол менамуданд”. Воқеан, дар китоби “Авесто” сипоҳиён дар ҷамъият пас аз “Отурбон” (донишмандон) соҳиби ҷойгоҳи хос мебошанд”.
ДОРОИ БУЗУРГ ВА ГОРДИ ШОҲӢ
Тибқи маълумоти сарчашмаҳо Дорои Бузург бо мақсади таҳкими давлатдорӣ дар соҳаҳои гуногун, аз ҷумла дар артиш, ислоҳот гузаронид. Мувофиқи он ислоҳоти лашкари тақвият дода шуда, иқтидори он афзуд ва ҳолати омодабошиаш беҳтар шуд. Яке аз навъҳои артиш горди шоҳӣ ном дошта, аз саворанизомиёни ашрофзода ва пиёданизомиён иборат буд. Горди шоҳӣ бо як қатор бартариятҳо аз болои дигар лашкариён назорат мебурд. Вазифаи асосии горд ин ҳимояти дарбор, шоҳ ва хонадони ӯ буд. Теъдоди онҳо асосан ба ҳазор нафар мерасид ва сарлашкар бо номи “ҳазорпад” (сарвари лашкари ҳазорнафара) шинохта мешуд. Дар нав-бати худ ин горд боз ба дастаҳои саднафара тақсим мешуд, ки ба онҳо “садапад” фармонравоӣ менамуд.
Низомиёни горди шоҳӣ асосан аз ашрофзодагони форс интихоб мешуданд. Шояд ин тадбир ба он хотир буд, ки артиш ба шоҳ ва дарбор содиқ бошад. Гордиён, ё ба истилоҳи дигар гурдҳо, аз мактаби махсус гузашта, мисли фидоиён амал менамуданд. Ҷавонмардӣ, садоқат, шуҷоатмандӣ, далерӣ, фидокорӣ хоси онҳо буд. Истилоҳи “гурд” ба маънии паҳлавонӣ, далерӣ истифода мешавад, ки то имрӯз бо истилоҳи “гвардия” маъмул аст. Дар “Фарҳанги забони тоҷикӣ” дар шарҳи ин истилоҳ оварда шудааст: “Аскарони хоса барои муҳофизати сардори давлат ва сарлашкарҳо; қисмҳои баргузида ва имтиёзноки лашкар...”. Аз ин бармеояд, ки гвардия ҳамчун як навъи артиши подшоҳӣ, дорои ҳуқуқ ва имтиёзҳои муайян буда, бори аввал аз ҷониби гузаштагони мо, яъне Ҳахоманишиҳо, дар асри VI пеш аз мелод ташкил шудааст.
Дар идораи давлати Ҳахоманишиҳо нақши се девон (вазорат) – молия, артиш ва додгарӣ (суд) хело назаррас буд. Асосан аз болои тамоми муносибатҳои ҳарбӣ девони артиш назорат мебурд. Шоҳ сардорони девонҳоро аз миёни ашрофон таъин менамуд. Мамлакат ба ҳафт ҳавзаи ҳарбӣ бо номи “топар” тақсим гардида, сарварони топарҳоро худи шоҳ таъин мекард. Теъдоди артиши Ҳахоманишиҳо дақиқ маълум нест, аммо аз рӯи нигоштаҳои муаррихони юнонӣ форсҳо дар ин давра дорои артиши доимоамалкунандае бо номи “Ҷовидон” буданд, ки шуморааш 10 ҳазор нафар буд.
Артиш ҳамеша бо тамрин машғул буд ва соле як маротиба тамрини асосиро зери назари худи шоҳ мегузаронид. Дар натиҷа шоҳ аз вазъи омодабошии артиш огоҳ шуда, дараҷаи эътимоди хешро муайян менамуд. Дар ин мавридҳо шоҳ барои пешрафти кор тавсияҳои судманди хешро ироа менамуд. Ин тадбир имрӯз бо номи “паради ҳарбӣ” ё “гузашти низомӣ” маъмул аст. Баъзан гузаштҳои низомии мутантан доир мегардид, ки дар он худи шоҳ низ бевосита иштирок менамуд.
Доир ба чунин як гузашт дар аҳди Ҳушёршоҳ, муаррихи Юнони қадим Ҳеродот чунин менависад: “Пеш аз сипоҳ корвон ва чорпоёни боркаш ҳаракат мекарданд. Сипас гурӯҳи мардумони мухталиф ба дунболи онҳо мерафтанд. Вақте ниме аз ин анбӯҳи неруҳои муваффақ ба убур мешуданд, муддате роҳ холӣ мемонд. Пешопеши шоҳ ҳазор саворанизоми мунтахаб ва баъди он ҳазор найзадор, ки фармондеҳи онҳоро “ҳазобрапати” (фармондеҳи ҳазор нафар) мегуфтанд, ҳаракат мекард. Сипас, даҳ аспи муқаддаси нисейии бо афзори зебо ороиш додашуда мегузашт. Ин аспҳо хело бузург буда, дар ҳамвориҳои дашти Нисейи Мод парвариш меёфтанд. Баъди ин аспон, аробаи муқаддаси Аҳурамаздо, ки ҳашт аспи сафед онро мекашид, дар ҳаракат буд. Аз ақиби ин аспҳо масъули ароба, ки лаҷоми аспон дар дасташ буд, пиёда медавид. Аз паси ин ароба Хушоёршо дар аробае, ки аспони нисейӣ онро мекашиданд, мерафт”. Гуфта мешавад, чунин гузаштҳои бошукӯҳ ва зебо ба муносибати ҷашнҳои бузург доир мегардид ва шоҳони Ҳахоманишӣ дар баргузорию таҷлили ҷашнҳои қадимаи ориёӣ дар сатҳи хело олӣ нақши бузург доранд.
ҲИМОЯИ ВАТАН – ВАЗИФАИ МУҚАДДАС
Барои ориёиҳо масъалаи ҳимояи марзу бум, номус, арзишҳои аҷдодӣ вазифаи муқаддас дониста мешуд. Тибқи маълумотҳои таърихӣ тарбияи ватандӯстӣ миёни ориёиҳо аз 5-солагӣ шурӯъ мешудааст. Ҳанӯз аз хурдсолӣ барои мустаҳкамшавии ҷисми бачаҳо ба онҳо давидан, аспсаворӣ, шиноварӣ, тирандозӣ, чавгонбозӣ ва ғайра омӯзонида мешуд. Ҳангоми ба синни камолот расидан ҳифзи Ватан барояшон чун қарзи инсонӣ ва фарзандӣ дониста мешуд. Аммо тибқи расмиёти давлатӣ хизмати ҳарбӣ аз 20-солагӣ оғоз ёфта, он барои ҳама ҷавонони солими ба ин синну сол расида ҳатмӣ буд.
Барои ҳарбиён лагерҳои махсусгардонидашуда вуҷуд дошт, ки онҳо метавонистанд бо зану фарзандони хеш ба таври муваққатӣ он ҷо зиндагӣ кунанд. Тавре академик Ю. Яъқубов қайд менамояд, “сарбозони артиши Ҳахоманишиҳо моҳе як маротиба маош ҳам мегирифтанд”.
Дар сарчашмаҳои таърихӣ оварда шудааст, ки шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо ба 20 (ҷои дигар 30) хушатрия ё ҳаштрап (воҳиди марзӣ-маъмурӣ, вилоят) ҷудо мешуд. Роҳбарони хушатрапияҳо бо номи “хушатр” ё “хшатрапаван” ёд мешуданд. Шоҳ Доро вазифаҳои ҳарбии хушатрҳоро бо мақсади ба вуҷуд наомадани қувваҳои марказгурез, маҳдуд намуда, дар ҳар вилоят маснади алоҳидае барои корҳои ҳарбии он ҳудуд таъсис дода буд. Чунин саркардаҳои ҳарбӣ на ба ҳокими вилоят, балки ба худи шоҳ итоат мекарданд. Бо ин усул мутамарказияти давлат нигоҳ дошта мешуд. Дар масъалаҳои ҳарбӣ хшатрап ба сарлашкари минтақаи ҳарбӣ итоат мекард. Дар минтакахои сарҳадӣ, дурдаст ва дигар маҳаллаҳои аҳамияти муҳими ҳарбидошта қалъаҳо мавҷуд буда, дар онҳо дастаҳои махсуси ҷанговарон нигоҳ дошта мешуданд.
Тавре дар боло гуфта шуд, ҳарбиён ҳамеша зери назорати шоҳ ва нафарони масъули давлатӣ қарор доштанд. Масъулону саркардагони ҳарбӣ барои хуб нигоҳ доштани лашкар мукофот ва барои бад нигоҳ доштани он ҷазо мегирифтанд ва ё аз вазифа барканор мешуданд.
БОХТАРИҲО БЕҲТАРИН БУДАНД
Дар сафи артиши шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо ҷанговарони суғдию бохтарӣ, аз ҷумла сакоиҳо низ шомил буданд, ки боиси музаффариятҳои зиёди артиши Ҳахоманишиҳо гардидаанд. Шоир ва драматурги Юнони қадим Эсхил мегӯяд: “Бохтариҳо дар артиши форсҳо аз ҳама беҳтарин буданд...”. Олимон теъдоди аскарони савораи бохтариро дар артиши Ҳахоманишиҳо то ба 30 ҳазор нафар медонанд. Академик Бобоҷон Ғафуров дар ин маврид чунин менависад: “Бисёр ҷанговарони моҳир ва корозмуда дар қӯшуни Ҳахоманишиҳо аз Осиёи Миёна буданд. Масалан, дар вақти ҷанги Юнону Форс, дар муҳорибаи Марафон дар қатори аскарони пиёдагарди форсҳо сарбозони савораи сакоӣ ҳам ширкат намуда, ҷанговарони дастаи марказии афиниҳоро ба ақибнишинӣ маҷбур карданд. Сакоиҳо ҳамчунин дар муҳорибаҳои назди Платей ва Фермопил мардонагӣ ва ҷасорати фавқулода нишон доданд”.
Бостоншиносон маводи зииёдеро пайдо намудаанд, ки собитгари иштироки бохтариҳо, хоразмиҳо ва сакоиҳо дар муҳорибаҳои қаламрави давлати Ҳахоманишиҳо аз Миср то Ҳинду Осиёи Миёна ҳастанд. Ба навиштаи Б. Ғафуров ҷанговарони сакоӣ, ҳатто дар ҳайати қӯшунҳои киштигард низ шомил буданду дар муҳорибаҳо иштирок мекарданд.
Дар баробари ин боз қувваҳои ҳарбие буданд бо номи “артиши кироя”, ки ба марзу бум чандон садоқат нишон намедоданд. Онҳо сарбозони бандишудаи давлатҳои дигар буданд, ки дар мавридҳои зарурӣ ба лашкар ва шоҳ хиёнат менамуданд.
Сарбозон ҳангоми муҳорибаҳо аз силоҳҳои гуногун, ба монанди жупин (зубин), сипар, тиру камон, найза, ханҷар, шамшер, табарзин ва ғайра истифода мекарданд. Либоси ҳарбиён асосан зиреҳ (ҷавшан) ва тоскулоҳ (хӯд) буд.
Аз назари аксари олимон усули ҷанговарию майдондорӣ ва анъанаи силоҳсозиро ба Эрон сакоиҳою бохтариҳо ва суғдиҳо ворид намудаанд. Қабилаҳои сакоию суғдӣ ва бохтариҳо дар санъати майдондорӣ воқеан беҳамто буданд. Вобас-та ба ин муаррихони қадим маълумотҳои аҷибе овардаанд. Масалан, Ҳеродот менависад: “Сакоиҳо бо тиру камон, ханҷар ва табарзини ҷангӣ мусаллаҳанд”. Ҷойи дигар ин муаррих қайд мекунад, ки “сарбозони бохтарию сакоӣ дар ҳайати лашкари писари Дорои I – Гуштосп бо табарзинҳои худ мусаллаҳ буданд”.
Дар силоҳу либосҳои ҷангӣ ва парчамҳои лашкариён бештар акси уқобу шер тасвир шуда буд, ки он рамзи озодӣ, далерӣ, пирӯзиро дорад. Ғайр аз ин, тасвири уқобу шер, бо чунин ҳикмат дар як қатор деворнигораҳои ёдгориҳои замони Ҳахоманишиҳо, аз ҷумла Тахти Ҷамшед боқӣ мондааст.
Ба таъкиди бостоншиносон шоҳони Ҳахоманишӣ ҳамеша ин неруи бузург, яъне артиши қудратманди худро, танҳо дар асоси адолат мавриди истифода қарор медоданд. Артиши Ҳахоманишиҳо ҳеҷ гоҳ ба сарзамине бе сабаб ҳуҷум накардаасту болои мардуме тахриби зиёде наовардааст. Масалан, Куруш ҳар куҷо, ки бо лашкари худ ҳуҷум овард, он ҷо мардуми ниёзмандро аз фасоду торикиҳо наҷот дод. Куруш лашкари худро ҳамеша ба тарғиби сулҳу салоҳ ҳидоят менамуд. Файласуфи Юнони қадим Афлотун дар мавриди Куруш чунин мегӯяд: “Куруш сарвари бузург аст. Дар замони ӯ ориёиҳо аз озодӣ бархурдор буданд, ҳамаи миллатҳое, ки зери фармони ӯ буданд, ҳаққу ҳуқуқи озодӣ доштанд. Ҳамин буд, ки ҳама ӯро дӯст медоштанду эҳтиром мекарданд”. Аз рӯи навиштаи Ҳеродот форсҳо Курушро падар ва Камбуҷиёро оқо (ҷаноб, соҳиб) мегуфтанд.
Тавре зикр гардид, дар таҳкиму ба низоми муайян ворид намудани сохтори идораи давлат, махсусан танзими муносибатҳои ҳарбӣ, нақши Дориюши Кабир хело калон аст. Вай артиши бузурги бунёднамудаи Курушро бо ислоҳоти худ боз ҳам таҳким бахшида, ба ин васила низоми мутамарказияти давлатро таъмин намуд. Ин артиш барои аксари давлатҳои дунёи қадим намунаи ибрат ба шумор мерафт.
Бо чунин қудрати бузург артиши давлати Ҳахоманишиҳо тавонист, ки мавҷудияти ин давлати паҳновари дунёи қадимро беш аз дусад сол нигоҳ бидорад. Оқибат, дар натиҷаи саҳву иштибоҳоти шоҳони охири давлати Ҳахоманишиҳо дар низоми артиш бесалоҳиятию бенизомӣ ба вуҷуд омад. Эътиқоду боварӣ миёни сарлашкарон гум шуд ва садоқат нисбати шоҳ заиф гардид. Ҳамин буд, ки дар дарбор низоъҳои дохилӣ ба вуҷуд омада, қувваҳои марказгурез сар бардоштанд. Дар чунин вазъ юнону мақдуниҳо зери сарварии Искандари Мақдунӣ ҳуҷум намудаю ба мавҷудияти давлати Ҳахоманишиҳо хотима бахшиданд.
МИЛЛАТИ БЕДОР МИЛЛАТИ ФАНОНОПАЗИР АСТ
Бояд қайд намуд, ки мо, тоҷикон чун ворисони тамаддуни бузург бояд аз саҳифаҳои рангини таърихи худ сабақ бигирем ва ифтихори миллӣ дошта бошем. Ин саҳифаҳо баръало нишон медиҳанд, ки воқеан гузаштагони мо ҳеҷ гоҳ ҷангро ташвиқ ва тараннум намекарданд, аммо ҷанговарони моҳир буданд.
Дар шароити имрӯза, бо назардошти авзои сиёсии пурихтилофи ҷаҳон, тарбияи ватандӯстӣ ва ҳифзи марзу буми кишвар яке аз масъалаҳои меҳварии низоми давлатдории мо мебошад. Тавре Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми худ ба Маҷлиси Олӣ иброз доштанд: “Мо бояд ватандӯсту ватанпараст бошем ва ҳаргиз фаромӯш насозем, ки эҳсоси гарми ватандӯстӣ ва ҳисси баланди миллӣ омили асоситарин ва роҳи муҳимтарини рушди давлат ва ҷомеа мебошад. Яъне, ҳар яки мо бояд минбаъд низ мафҳумҳои “ватандӯстӣ” ва “рушд”-ро шиори кору пайкори ҳаррӯзаи худ қарор диҳем”.
Ин аст, ки таҷрибаи ватандорию ватансозии гузаштагонамон метавонад барои насли имрӯз чун мактаби бузурги мардонагию шуҷоатмандӣ барои ҳамеша хидмат намояд. Миллати бедор ҳамонест, ки асли худро мешиносад, аз гузаштаи пурғановати худ сабақи зиндагӣ мегирад, имрӯзро дар асоси донишҳои дирӯза ва талаботҳои ҷаҳони муосир месозад. Миллати бедор миллати фанонопазир аст.
Шаҳло ЭШОНОВА, “ҶТ”
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед