СИЁСАТ
Ҷумъа 17 Апрел 2026 10:42
Нақши Эмомалӣ Раҳмон дар эҳё ва рушди арзишҳои миллӣ дар замони истиқлол
Раванди таҳқиқи мавзўи густариши худшиносӣ, ваҳдати миллӣ ва ифтихори миллӣ дар даврони муосир ба номи фарзанди фарзонаи миллат, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон робитаи ногусастанӣ дорад. Маҳз Эмомалӣ Раҳмон худшиносии миллиро ҳамчун масъалаи ҳаётан муҳими иҷтимоӣ арзёбӣ намуда, алоқамандии онро дар иртибот ба нақши давлату давлатдорӣ ба сифати омили муҳими рушди худшиносӣ ва муттаҳидсозии халқ муқаррар намуда, таҳкими ваҳдати миллиро ҳамчун самти муҳим дар сиёсати давлатӣ муайян намудааст.
Эмомалӣ Раҳмон ҳангоме ба сари қудрат омад, ки ҷомеаи Тоҷикистон ба ду унсури ҳамдигарсоз - давлат ва миллат аз ҳам дар фарсахҳо қарор доштанд. Давлат наметавонист ҳуқуқҳои шаҳрвандони худро ҳимоя намояд. Шаҳрвандон бошанд, аз сабаби набудани неруи тавоно ва пешоҳанги сиёсӣ дар ҳолати парешонӣ ва яъсу ноумедӣ қарор доштанд.
Хизмати шоёни Эмомалӣ Раҳмон дар он зоҳир мегардад, ки ў тавонист дар шароити буҳрони иқтисодӣ, маънавӣ ва вазъияти бениҳоят мураккаби сиёсӣ, ҳам пояҳои давлатдориро бунёд созад ва ҳам мардуми сарсони мамлакатро зери парчами ваҳдату ягонагӣ муттаҳид созад. Эмомалӣ Раҳмон инсони хирадманду бомаърифат ва ватандўсту фарҳангпарварест, ки дар ҷаҳони мутамаддин мақоми шоистаро соҳиб шуда, аз манфиатҳои миллӣ дастовардҳои истиқлолиятро ҳифзу пуштибонӣ намуд.
Дар таърихи давлатдории тоҷикон, сарнавишти миллати тоҷик истиқлолият оғози марҳилаи сифатан нав гардида, барои шинохти арзишҳои фарҳанги миллӣ заминаи устувору пойдор фароҳам овард.
Ба ҳамагон маълум аст, ки таърих ва тамаддуни беш аз панҷҳазорсолаи миллати мо дар радифи тамаддуну фарҳангҳо дар роҳи камолоти инсон хизматҳои шоиста карда, ба ҳеҷ ваҷҳ бо ғаразҳои бади абарқудратҳо ва хатарҳои геополитикӣ омехта нагардидааст.
Ба масири таъриху тамаддуни ниёгони хеш назар афканда, мо беҳтарин афкор ва сарнавишти миллатамонро барои имрўзу фардои ворисон, меомўзем ва истифода мекунем. Зеро бе омўхтан ва арҷгузории арзишҳои маънавию ахлоқии гузаштагон мо дар ин ҷаҳони пуртазод наметавонем инкишофи ҳамаҷонибаи кишварро таъмин намоем.
Ташаббусҳои Сарвари кишвар барои эҳёи арзиш-ҳои миллӣ зами-наи боэътимоде фароҳам сохтанд «… Мо тоҷикон - менависад Ҷаноби Олӣ - дар баро-бари як силсила миллатҳои дигар меросдори муста-қими ориёиҳои хирадманду некандеш ҳастем, бо гузаштаи пурбори худ ифтихор мекунем, онро меомўзем ва наслҳои имрўзу фардои миллатамонро тавре тарбия карда, ба камол мерасонем, ки онҳо низ тавонанд ба ганҷинаи тамаддуни башар дурдонаҳои пурқимат ҳамроҳ намоянд ва барои боз ҳам беҳтару гуворотар шудани зиндагии ояндаи худ ва дигарон ҳиссагузор бошанд» [2, 141].
Имрўз фарҳанги амалан нави муколама ва ҳамкории тамаддунҳоро бояд ҳамчун наҷоти фарҳанг ва бақои таърих арзёбӣ намуд, зеро тамаддунҳои пешрафта ва зиндагисоз, суннату фарҳангҳои дорои ҷанбаи ҳаётӣ, алалхусус, дастовардҳои зеҳнӣ ва маърифатӣ дар ҳама давру замон пешбарандаи ҷомеаи башарӣ буданд ва бо ҳамин сифат боқӣ хоҳанд монд.
Таҷлили ҷашни «1100-солагии давлатдории Сомониён», бузургдошти «2700-солагии китоби «Авасто» ва «3000-солагии фарҳанги зардуштӣ» боз як шаҳодати ба решаҳои амиқи таърихии тамаддуни миллати тоҷик рў овардани давлату ҳукумат буд ва бешак Пешвои миллат дар ин самт нақши калидӣ дошт.
Пешвои миллат вобаста ба фарҳангу давлатдории сулолаи Сомониён таъкид мекунанд, ки «истилоҳи фарҳанг ҳамчунин маънои идораи давлатро низ ифода менамояд. Мо дар бораи сулолаи Сомониён муҳобот намекунем. Вале ҳаминро ҳам фаромўш намекунем, ки дар бораи намояндагони он дар таърихи мо ҳамчун кадхудо сухан меронанд». Маънои калимаи кадхудо роҳбар, сардор, пешвоест, ки ҳадафи зиндагии ў хизмат ба халқ мебошад. Кадхудо ба сохтани қишлоқҳо, корвонсаройҳо, бунёди боғҳо, иморати мактабу мадрасаҳо роҳбарӣ ва ба олимону ходимони фарҳанг ғамхорӣ мекард ва, пеш аз ҳама, истиқлолияти давлатиро таъмин менамуд. Ҳамаи инро дар бораи Исмоили Сомонӣ, давраи ҳукмронӣ ва давлатдории ў гуфтан мумкин аст [5, 387].
Панҷуми сентябри соли 1994 зимни суханронӣ дар симпозиуми байналхалқӣ бахшида ба ҳазораи «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ дар мавзўи «Ситоишгари адлу ростӣ ва нури хирад» Пешвои миллат - Сарвари давлат иброз дошт, ки: «Халқи тоҷик мисли ҳамаи қавмҳои дигари эронӣ аз он ифтихор дорад, ки ҳаким Фирдавсӣ дар «Шоҳнома»-и ҷовидонаи худ манзараи басо барҷастаи Ватанамонро аз нахустин падидаҳои зиндагӣ дар ин сарзамин то рўзгори худ бо қалами сеҳрофарин тасвир намудааст ва мо ҳамроҳи нависандаи ин хамосаи ҷовидонӣ шоҳиди ҳам фирўзиҳо ва ҳам нокомиҳо, ҳам сарбаландиҳо ва ҳам шикастҳо мешавем» [3, 244].
«Шоҳнома танҳо китоби базму разм, диловарию қаҳрамонӣ, ривояту афсона нест. Вай пандномаи беназир, дастури маънавию ахлоқии омўзандаи хулқу атвори ҳасана, хислат ва хусусияти неки инсонист.
Аз достонҳои ҷангӣ, ишқӣ ва нақлу ривоёти «Шоҳнома» то таърихи пурифтихори халқҳои ориёинажод, суннат ва анъанаҳои мардум, одоби зисту зиндагӣ, ойини мамлакатдорӣ, раиятпарварӣ, ватандўстӣ, таъмини истиқлоли кишвар, озодӣ ва озодагӣ, маънои ҷангу сулҳ ва шинохтани ҳаққу ботил, фирўзии нур бар зулмот, мардумшиносӣ, ҳаллу фасли мушкилоти байни давлатҳо, бемаъно будани ихтилофоти динию мазҳабӣ, эҳтиром гузоштан ба ҳаққу ҳуқуқи дигарон ва дўстию рафоқатро меомўзем» [3, 244].
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ дар баромади худ бахшида ба ҷашни 680-солагии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ қайд карда буд, ки: «Воқеан, шахсони бузурге чун ҳазрати Мир Сайид Алии
Ҳамадонӣ танҳо ба миллату маҳал ва мазҳаби алоҳидае маҳдуд набуданд. Бузургии онҳо аз ин доираҳо берун омада, баҳри хидмати аҳли башар вусъати ҷаҳонӣ пайдо мекунад, ки нишонаи возеҳи он эътирофу эҳтироми миллату халқҳои гуногун аст» [3, 387].
Ба андешаи Ҷаноби Олӣ Мир Сайид Алии Ҳа-мадонӣ нахуст-зинаи давлат-дорӣ ва муҳимта-рин пояи пайван-ди ҷомеаро дар осоиш ва аҳли иттифоқии оила ва оиладорӣ мебинад ва ба тақвияти он, қайд мекунад, ки - «Муносибати поку боэҳтиромона дар оила, падару модар, зану фарзанд ва хешу ақрабо, дастгирии бечорагону корафтодагон, ба ақидаи он ҳазрат, ҳамон пайвандест, ки метавонад як оиларо бо оилаи дигар ва ҳамин тавр як ҷомеаро бо ҷомеаи дигар ва дар ниҳоят тамоми раияти давлатро муттаҳид созад. Ва чунон ки пай бурдед, мо дар ин марҳилаи душвори давлатсозии худ маҳз ба ҳамин гуна муттаҳидии ҷомеа эҳтиёҷ дорем» [3, 388].
Эмомалӣ Раҳмон таъкид менамояд, ки «Пос доштани хотираи бузургоне мисли Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ ва дигар шахсиятҳои нотакрори илму адабамон набояд фақат ба хотири ифтихору болидан бошад. Мо фақат дар ҳамон сурат эҳтироми бузургонамонро комилан ба ҷо меорем, ки осори онҳоро омўзем, фарзандонамонро дар рўҳияи таълимоти онҳо тарбия кунем, фармудаҳои онҳоро дастури амал қарор диҳем, то ки дар оянда ҳам аз байни халқи мо Рўдакиҳо, Фирдавсиҳо, Бўалиҳо, Хайёмҳо, Мир Сайидҳо ба воя расанду мо дар рушду тамаддуни башарӣ саҳмгузор бошем» [3, 390].
Соли 2006 - Соли бузургдошти тамаддуни ориёӣ эълон гардид ва Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар паёми табрикии худ ба ин санаи таърихӣ, чунин қайд намудааст: «Ҳадафи бузургдошти Соли тамаддуни ориёӣ ҳамчун мероси сирф фарҳангӣ, асосан, пос доштани арзишҳои маънавӣ, илмӣ ва таърихии мардуми тамаддунсозу фарҳангофарини тоҷик мебошад, то ин ки наслҳои имрўз ва ояндаи миллати мо аз он ба таври васеъ баҳрабардорӣ карда, барои рушду такомули ҳастии худ кўшиш намояд. Зеро дар тўли таърих миллати тоҷик ҳамеша ҳаракатҳои нажодпарастӣ, миллатгароӣ ва бузургманиширо инкор ва маҳкум месозад» [2, 5].
Яке аз муҳимтарин омил дар тамаддуни башарӣ ва шинохти арзишҳои он хатт ба шумор рафта, бунёди ҳама пешрафтҳо дар заминаҳои фикрӣ ва фарҳангию иҷтимоӣ ба пайдоиши хатту алифбо вобастагии қавӣ дорад. Беҳуда нест, ки дар шинохти таърихи тамаддунҳо ҷомеаи пеш аз пайдоиши хатро даврони қабл аз таърих ва замони пас аз пайдоиши онро даврони таърих номидаанд. Вобаста ба ин, Пешвои миллат дар ҳошияи дастовартҳои ориёиҳои бостон менависад, ки: «Бузургтарин дастоварди мардумони ориёӣ дар баробари таъсиси давлатдориҳои муқтадир бо ихтирои хатту алифбо ва таълифи осори бузурги хаттӣ дар давраҳои гуногун иртибот дорад. Имрўз таърих шоҳиди осори беназири мероси тамаддуни ориёӣ дар чандин навъи хат мебошад» [7, 161].
Иқдомҳои наҷиби Президенти мамлакат, Ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мавриди эҳёи таърихии навоҳои тамаддуни ҳазорсолаи тоҷикон - Шашмақому Фалак ва аз ҷониби ЮНЕСКО дар радифи бузургтарин падидаҳои маънавияти умумибашарӣ ба сифати мероси нодири фарҳанги шифоҳии ҷаҳонӣ пазируфта шудани «Шашмақом» мояи ифтихори миллати тоҷик гардид.
Забони ҳар миллат решапайванди таъриху тамаддун ва ёдгории нодирест, ки решаҳои он аз сарчашмаи чандинҳазорсолаи наслҳои одамӣ ғизо гирифта, мояи ифтихору худшиносии наслҳои оянда мегардад. Забони тоҷикӣ, ки бо ҳидояту дастгирии Пешвои миллат забони расмии давлати мо гардид, таърихи беш аз дуҳазорсола дорад. Аз ин лиҳоз, Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар маросими таҷлили рўзи забон моҳи июли соли 1996 гуфта буд: «Дар тўли асрҳо, баъди пароканда шудани давлати Сомониён ба сари мардуми тоҷик қавму қабилаҳои гуногун ҳокимият кардаанд. Вале маҳз ба шарофати забони шево ва гўёи мо, ки ба он илмҳои дақиқ ва адабиёту фарҳанги ҷаҳоншумул эҷод гардидааст, халқи тоҷик аз байн нарафт, баръакс дар фарҳанги халқи мо қавмҳои ҳоким омезиш ёфта, лафзи шаккарини дариро барои худ забони модарӣ интихоб намудаанд» [3, 493].
Чорабиниҳои таърихию фарҳангӣ, ки бо ибтикороти пайгиронаи Пешвои миллат бахшида ба 1100-солагии давлати Сомониён, ҷашнҳои солгарди истиқлолияти давлатӣ, 680-солагии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, 675-солагии Камоли Хуҷандӣ, 2500-солагии шаҳри Истаравшан, 1000-солагии «Шоҳнома», 1000-солагии Ҳаким Носири Хусрав, 90- солагии академик Бобоҷон Ғафуров, 90 - солагии зодрўзи устод Мирзо Турсунзода ва амсоли инҳо бо тантана таҷлил гардиданд, ки дар пешравии шуури фарҳангӣ ва болоравии ифтихори ватандориву худшиносии миллии мардуми кишвар ва хусусан ҷавонон такони ҷиддӣ бахшиданд.
Вобаста ба омўзиши тарҷумаи ҳоли нобиғагони ниёгонамон ва зиндаю ҷовид намудани афкори хирадмандонаи онҳо Ҷаноби Олӣ, Пешвои миллат доимо таъкид менамоянд. Санаи 6-уми августи соли 2006 ҳангоми суханрони дар марқади Мирзо Абдулқодири Бедил дар шаҳри Деҳлӣ чунин иброз медорад: «Девони Бедил дар паҳлуи Қуръони Карим ва Девони Хоҷа Ҳофиз ганҷи аслии ҳар хонадон буд ва аз насл ба насл ҳамчун мероси арзишманд ва бебаҳо интиқол меёфт. Девони Бедилро зери сари тифли навзод дар гаҳвора мегузоштанд то ин мавҷуди нав соҳиби маърифат ва хиради бедилӣ гардад. Ин суннат ҳатто дар даврони шўравии сарнавишти таърихии мо нисбатан побарҷо монд. Ҳар гоҳ авроқи навҷавониро варақгардон менамоям, маҳфилҳои бедилхонӣ, ки дар асл мактаби кашфи рози маънӣ буданд, пеши назар ҷилвагар мешаванд. Ба баракати он меҳри адаб, сухани воло ва кашфи асрори ҳастӣ дар замири ман реша давонид. Ва Бедили бузургро дар қатори Рўдакӣ, Фирдавсӣ, Саъдӣ, Рўмӣ, Ҳофиз, Иқбол аз пирони маънавии хеш медонам» [7, 123].
Мусаллам аст, ки глобализатсия, аз як тараф, ба равобити наздики халқу миллатҳо ва кишварҳою давлатҳоро вусъат бахшад, аз ҷониби дигар, фишори ин раванди бебозгашт ба сохторҳо ва арзишҳои миллӣ ва фарҳангии халқҳо ниҳоят шиддат мегирад. Рўҳияи бархўрди тамаддунҳо нисбатан тақвият ёфта, арзишҳои кўҳан қимати иҷтимоии худро бохта, батадриҷ аз миён мераванд ва ҷои онҳоро арзишҳои нав ва аксаран бегона мегирад.
Ба андешаи ман, - менависад Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон -натиҷаи аз ҳама ногувор ва ҳатто хатарноки раванди ҷаҳонишавӣ коҳиш ёфтани ахлоқ, маънавиёт, одоб, суннат, фарҳанг ва унсурҳои дигари иҷтимоист, ки бе онҳо ҳастии ҳақиқии инсон амалан ғайриимкон аст. Ҳамзамон бо маҷрои ҷаҳонишавӣ раванди худшиносии пайгиронаи миллату халқҳо, фарҳангу тамаддунҳо ва кишвару минтақаҳо идома дорад, ки он омили муҳимтарини таҳаввулоти бузурги ҷаҳонӣ дар оғози асри XXI гардида, минбаъд низ сабабгори тағйироту дигаргуниҳои амиқтар шуда метавонад [4, 10].
Раванди гуфтугўи тамаддунҳо ва робитаю ҳамоиши мусолиҳатомези онҳо, аз ҷумла, тамаддуни исломӣ бо арзишҳои демократӣ ба раванди иҷтимоии замон ва сатҳи имрўзаи пешрафти ҷомеа созгор буда, барои баланд бардоштани сатҳи маърифатии ҷомеа, махсусан, ҷавонон, ошноии онҳо бо фарҳанги кишварҳои гуногун, барқарор кардани робитаи дўстона, таблиғи зиндагии солим ва ахлоқи ҳамида, дар рўҳи эҳтиром ба инсон ва дастовардҳои тамаддуни ҷаҳонӣ тарбия кардани онҳо вазифаи таъхирнопазир ва боифтихори умумибашарӣ мебошад [4:17].
Тамаддуни гузаштаро инкор карда, асолати онро нодида гирифтан мумкин нест, баръакс онро дар мизони дастовардҳои маънавии замони муосир баркашида, беҳтарин падидаҳои ҳаётбахши онро дар хидмати миллату давлат қарор додан вазифаи муқаддаси наслҳои имрўзу оянда мебошад. Дар ин бора Эмомалӣ Раҳмон менависад: «Мо ба хотири наслҳои оянда ва фарзандону наберагонамон бояд фарҳанги сулҳ ва эҳтироми амиқро бо гуногунрангӣ ва гуфтугўи тамаддунҳо дастгирӣ намоем. Ба ҳамин хотир мо маърифату фарҳанги арзишманд ва ҳаётбахшу зиндагисозро ба таҳдиду хатарҳо, таассубу хурофот, эҳсоси нафрату бадбинӣ ва дигар падидаҳои манфӣ мухолиф гузошта, ба сифати як узви воҳиди ҷомеаи башарӣ дастовардҳои фарҳангии миллати хешро чун падидаи арзишманди тамаддуни ҷаҳонӣ истиқбол мегирем. Ин зарурати таърих ва амри замон аст, ки инсониятро аз бархўрди тамаддунҳо, ҳалокати маънавӣ ва инқирози фарҳангии наслҳои оянда дар фаросўи хатарҳои глобалӣ эмин медорад» [4, 23].
Бузургдошти таърихи гузашта барои халқи мо ҳаргиз маънои таъкид кардани ҳаққи истисноии миллатамонро дар тамаддуни башарӣ, ё кўшиши ҷудоӣ пазируфтан аз равандҳои созандаи ҷаҳонӣ ва фарҳанги халқҳои пешрафтаи оламро надорад. Мо бо таҳқиқу омўзиши таърихи миллат ва суннатҳои фарҳанги қадимаи халқамон мехоҳем ҷараёни азхуд кардани арзишҳои умумибашариро вусъат бахшем, раванди ҳамгироиро бо кишварҳои тараққикардаи олам густариш диҳем ва дар айни замон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ бо чеҳраву симои хоси миллии худ пайвандем.
Мо ба шарофати истиқлолият ба дастовардҳои беназири сиёсиву фарҳангӣ ноил шуда бошем ҳам, имрўз иттиҳоду ягонагӣ ва ваҳдати миллӣ, маърифату огоҳии сиёсӣ, худшиносиву худогоҳӣ ва эҳсоси ватандорӣ барои ҳар фард аз ҳарвақта бештар зарур аст. Зеро яке аз рукнҳои асосии ташаккули давлатдории миллӣ ва худшиносии миллӣ фарҳангу маърифати баланди сиёсӣ, ватандўстиву ватандорӣ буда, моро водор месозад, ки моҳияти ҳама гуна ихтилофу ҷудоиандозиро дарк намоем.
Маъмулан ҳар як миллатро бо адибону олимони маъруфаш мешиносанд ва эҳтиром мекунанд. Яке аз омилҳои муҳими маъруфияти миллати мо фарзандони донишманд ва адибони оламшумули он ба шумор мераванд. Имрўз низ ҳам адибону олимон ва зиёиёни мо қодиранд корҳое анҷом диҳанд, ки шўҳрати халқи моро боз ҳам афзунтар сохта, боиси ифтихори наслҳои имрўзу фардо гарданд.
Дар ин давраи ҳассоси таърихӣ ба арсаи мубориза барои муайян намудани сарнавишти миллату давлати тоҷик ба майдони набард фарзандони баору номуси Ватанамон Садриддин Айнӣ, Чинор Имомов, Абдулқодир Муҳиддинов, Шириншоҳ Шоҳтемур, Нусратулло Махсум ворид шуданд, ки дар натиҷаи кўшишу талошҳои пайгиронаи онҳо Тоҷикистон ҳамчун ҷумҳурии шўравӣ таъсис ёфт. Баҳри бақову ҳастии миллат, эҳёи давлат, ҳимояи манфиатҳои миллӣ, таъмини озодиву адолат ва ҳақиқати таърихии халқи тоҷик хизмати ин абармардон басо назаррас аст.
Чорабинии бошукӯҳ бахшида ба зиндагӣ ва мероси шахсияти барҷастаи дини мубини ислом, бунёдгузори яке аз мазҳабҳои бузурги аҳли суннату ҷамоат Абӯҳанифа Нӯъмон ибни Собит, яъне Имоми Аъзам аз зумраи ташаббусҳои оқилонаи Сарвари давлат буд, ки Тоҷикистонро дар олами ислом ва берун аз он ба ҳайси арҷгузори арзишҳои исломӣ ва умумибашаррӣ муаррифӣ намуд.
Вобаста ба ҷаҳонишавии проблемаҳои замони муосир, аз ҷумла, таҳдиди хатарҳои терроризм, экстремизм, паҳншавии маводи мухаддир, ҷиноятҳои трансмиллӣ ва хавфи бархўрди тамаддунҳо Пешвои миллат – Эмомалӣ Раҳмон таъкид месозад:
«Мо мероси таърихиву фарҳангии миллатамонро мавриди омўзишу таҳқиқ қарор дода, ба мардуми худ беш аз пеш ғояҳои инсондўстии ниёгонамон ва арзишҳои пурқимати башариро талқин менамоем. Ҳамзамон бо ин, ба дини ислом чун бузургтарин арзиши фарҳангиву ахлоқии халқи худ арҷгузорӣ намуда, ҳар гуна кўшишҳои истифодаҷўӣ ва даъвоҳои беасосро нисбат ба он маҳкум мекунем».
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ маҳз доираи озодии виҷдон, эҳтирому эътиқодот ва ҷаҳонбинии одамонро баёнгари шинохти тамаддун, таърих ва асолати маънавии ҳаёт медонад. Махсусан, нақши созандаи фарҳанги исломиро таъкид намуда, менависад: «Ба ҳама маълум аст, ки масҷид хонаи Худо буда, ибодатгоҳ ва сарчашмаи ахлоқи нек ва фарҳанги инсондўстӣ мебошад. Дини ислом таблиғгари мактаби одамият аст. Бояд мавқеъ ва нақши созандаи фарҳанги исломӣ барои беҳдошт ва рушди ҷомеа нигаронида шавад. Аз ин нуктаи назар бояд аҳли рўҳонияти кишвар ба тарғиби арзишҳои олии умумибашарӣ кўшиш карда, ба масъалаҳои тарбияи оилавии фарзандон ва ба роҳи нек ҳидоят кардани аҳли ҷомеа ҳамеша таваҷҷуҳ зоҳир намоянд. Асоси зербинои дини мубини исломро фарҳанги шинохти илоҳӣ ва инсонӣ ташкил медиҳад».
Ҳамин далели муътамад кофист, ки бо омўзиши пайвастаи каломи раббонӣ дар адабиёти оламшумул ва таърихи ғании тоҷикон равияҳои ирфонӣ эҷод гардида, дар ин замина олимон ва шоирон асарҳои зиёди фалсафӣ, тафсиру ташреҳи оятҳои қуръонӣ, фиқҳу фатво, суннату ҳадис ва илмиву адабиро офаридаанд».
Эмомалӣ Раҳмон ба мақому манзалат, қадру қимат ва иззату эҳтироми модарону хоҳарон арҷ мегузорад ва онро қарзи фарзандӣ ва фарзи имонии ҳар як инсон медонад ва менависад: «Ин рисолатро мо дар сурате адо карда метавонем, ки ба қадри шири поки модарон, меҳрубониву ғамхории самимии занон ва хоҳарону духтарони худ бирасем».
Ба хотири таҳкими мақому манзалат ва таъмини риояи ҳуқуқҳои инсониву конститутсионии занон имрўзҳо Роҳбари давлат тамоми тадбирҳои зарурӣ ва имконпазирро андешида истодааст, ки он ҳамчун меъёрҳои ҷомеаи демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ дар амал татбиқ гардад.
Аз ҷониби ЮНЕСКО ба феҳристи ҷашнҳо шомил гардидани 800-солагии Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ (1207-1273), бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлили 1025-солагии Шайхурраис Абўалӣ ибни Сино ва баргузории конфронси илмии байналмилалии «Ибни Сино ва тамаддуни ҷаҳонӣ» низ аз зумраи ибтикороти шоистаи Пешвои миллат мебошанд. Ин силсилаиқдомот шаҳодати арҷгузории Тоҷикистони соҳибистиқлол ба нақши ин шахсиятҳои оламшумул дар илму адаби ҷаҳонӣ мебошад.
Зикри ҳамин нуқта кофист, ки воқеан, осори илмии Ибни Сино бар пояи ҳақиқат ва хирад асос ёфтааст, саҳми бузурге дар ганҷинаи тамаддуни ҷаҳонӣ буда, ба хотири ҳамдигарфаҳмии халқҳо хизмат карда, инсониятро ба сӯйи бунёди ояндаи нек раҳнамун месозад.
Ба як қатор манотиқи ҷумҳурӣ баргардонидани номҳои таърихӣ, аз қабили Суғду Рашт ва бо номи Рўдакию Фирдасӣ, Синову Носири Хисрав, Темурмалику Спитамен, Абдураҳмони Ҷомӣ ва Мир Саид Алии Ҳамадонӣ муаррифӣ шудани калонтарин шаҳру ноҳияҳои кишвар дар яке аз рукнҳои асосии истиқлоли давлатӣ - асъори миллии «Сомонӣ» мавқеъ пайдо кардани акси абармардони таърихи миллат, ситораҳои тобони илму адаби ҷаҳонӣ, Қаҳрамонони Тоҷикистон, ки бевосита бо ибтикори шахсии Сарвари давлат ва дастгирии комили ҷомеа амалӣ карда шуд, арзишмандтарин ва олитарин далели арҷмандию эҳтиром ба таъриху адабиёти оламшумули тоҷик аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон мебошад.
Тоҷикон низ, чун дигар миллатҳои мутамаддини ҷаҳон дорои анъанаву суннатҳо ва расму ойинҳои гуногун мебошанд, ки дар тўли ҳазорсолаҳои таърих такмилу инкишоф ёфтаанд.
Танзими расму ойин ва анъанаҳо ҷанбаи хеле муҳими масъалаи миллӣ мебошад. Аз ин хотир, мо вазифадор ҳастем, ки, пеш аз ҳама, боигариҳои маънавии қадимаи халқамонро ҳамчун манбаи нодиру гаронбаҳо дар тарбияи ҷавонон истифода барем [5, 124].
Эҳё ва пос доштани хотираи таърихии халқ ва номи неки аҷдоди сарбаландамон кори хайрест, ки аҳамияти онро наметавон бо ягон меъёр андоза кард.
Ҳама кори хайри имрўз, пеш аз ҳама, барои наслҳои имрўзу оянда, ба хотири тарбияи онҳо дар рўҳияи худогоҳиву ватанпарастӣ, азиз доштани тамоми муқаддасоти сарзамини аҷдодӣ ва афзун гардонидани сарвати маънавии миллат анҷом дода мешавад.
Тарзу усулҳои муайян кардани меъёри худшиносии миллӣ дар фаъолияти пурсамари Пешвои миллат мавқеи хосро ишғол менамояд. Аз ин рў, Эмомалӣ Раҳмон оид ба масъалаҳои густариши худшиносии миллӣ, ҳамчун бунёди давлатдорӣ, омўзиш, таҳқиқи омилҳои ин шакли тафаккур афкори пурарзише баён кардааст, ў менависад: «Ташаккули давлатдории навин ва рушди ҳамаҷонибаи он ба эҳёи маънавӣ ва худшиносии миллӣ пайванди ногусастанӣ дорад»[1, 89].
Дар ривоҷи тафаккури сифатан нави худшиносӣ бо арзишҳои тамаддуни муосир ҳамчун омили таърихиву фарҳангии рушди кишвар нақши бориз мебозанд. Пешвои миллат дар ин робита гуфтааст: «Эҳёи худшиносӣ бе тафаккури таърихӣ номумкин аст. Мо роҳи худшиносӣ ва эҳёи халқамонро пазируфта, ба мероси гузашта ҳамчун манбаи зиёбахши бунёди ҷомеаи нав, ваҳдати ҷумлаи тоҷикон ва тамоми халқи Тоҷикистон эҳтиром мегузорем» [1, 91].
Аз ин андеша бармеояд, ки «мероси гузашта» ва «тафаккури таърихӣ» ба мардуме тааллуқ доранд, ки гузаштаи пурифтихор, илму фарҳанги ғанӣ ва маънавиёту ахлоқӣ воло дорад. Маҳз ҳамин заминаҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавию ахлоқиро Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ ҳамчун меъёри омилҳои таҷдиди худшиносии миллӣ муайян кардааст.
Расму ойин ҳамчун сарчашмаи асосӣ барои тарбияи ватандўстию ватанпарастӣ, ифтихори миллӣ, рушду равнақи худшиносӣ аз аҳмият орӣ нест. Бинобар ин, Эмомалӣ Раҳмон хотирнишон месозад, ки «миллате, ки бо анъанаҳо ва ойинҳои миллии хеш ифтихор надорад, наметавонад аз неъмати бебаҳои истиқлол баҳра гирад, дар бунёди давлат ва давлатдории навин саҳм гузорад» [1, 121].
Сардори давлат доимо таъкид менамояд «мо вазифадор ҳастем, ки пеш аз ҳама боигариҳои маънавии қадимаи халқамонро ҳамчун манбаи нодиру гаронбаҳо дар тарбияи ҷавонон истифода барем» [1, 121].
Бузургтарин ҷашне, ки роҳи тўлонии таърихро тай карда, то ба замони мо расидааст, ин ҷашни Наврўз мебошад, ки бо пешниҳоди Ҷаноби Олӣ он ҷаҳонӣ гашт. Президенти кишвар дар бори ин ҷашн чунин мегўяд: «Биёед, як лаҳза биандешем, ки чаро Наврўз – ин ойини бостонӣ аз қаъри асрҳо гузашта, то замони мо омада расид? Умуман, ин иди деҳқон, иди киштукор ва меҳнат аст. Наврўз оғози бедории табиат, оғози нафаси гарми хок асту мардумро ба иҷрои корҳои муфид ва созанда ташвиқ мекунад. Ҷашни Наврўз зодаи хирад, андеша, ҷаҳонбинӣ, тафаккури гузаштагони бузурги мост ва маҳз ҳамин категорияҳои ахлоқию фалсафиро, ки ҷомеаи мо имрўз аз ҳарвақта дида бештар ба онҳо ниёзманд аст, дар ниҳоди худ дорад. Ин иди мубораки бостониро чун ойини ниёгон бояд ба таври сазовор ҷашн гирем. Зеро бо таҷлили он дар шуури насли наврас ҳисси ватанпарастӣ, меҳри заҳмати ҳалол ва эҳсоси ҳамдигарфаҳмиву созандагӣ ҷой мегирад» [1, 122].
Бо истифода аз фурсати муносиб ба ҷавонони Ватани азизамон муроҷиат карда, аз забони Пешвои миллат таъкид карданием, ки «ҳамеша бояд дар хотир дошт, ки таҳкими истиқлолият ва давлатдории миллӣ танҳо бо дониши комил, ифтихори миллӣ ва эҳсоси ватанпарастӣ, дарки масъулияти ватандорӣ муяссар мешавад».
Файзализода Ҷумахон Хол, доктори илмҳои педагогӣ, профессор
Раванди таҳқиқи мавзўи густариши худшиносӣ, ваҳдати миллӣ ва ифтихори миллӣ дар даврони муосир ба номи фарзанди фарзонаи миллат, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон робитаи ногусастанӣ дорад. Маҳз Эмомалӣ Раҳмон худшиносии миллиро ҳамчун масъалаи ҳаётан муҳими иҷтимоӣ арзёбӣ намуда, алоқамандии онро дар иртибот ба нақши давлату давлатдорӣ ба сифати омили муҳими рушди худшиносӣ ва муттаҳидсозии халқ муқаррар намуда, таҳкими ваҳдати миллиро ҳамчун самти муҳим дар сиёсати давлатӣ муайян намудааст.
Эмомалӣ Раҳмон ҳангоме ба сари қудрат омад, ки ҷомеаи Тоҷикистон ба ду унсури ҳамдигарсоз - давлат ва миллат аз ҳам дар фарсахҳо қарор доштанд. Давлат наметавонист ҳуқуқҳои шаҳрвандони худро ҳимоя намояд. Шаҳрвандон бошанд, аз сабаби набудани неруи тавоно ва пешоҳанги сиёсӣ дар ҳолати парешонӣ ва яъсу ноумедӣ қарор доштанд.
Хизмати шоёни Эмомалӣ Раҳмон дар он зоҳир мегардад, ки ў тавонист дар шароити буҳрони иқтисодӣ, маънавӣ ва вазъияти бениҳоят мураккаби сиёсӣ, ҳам пояҳои давлатдориро бунёд созад ва ҳам мардуми сарсони мамлакатро зери парчами ваҳдату ягонагӣ муттаҳид созад. Эмомалӣ Раҳмон инсони хирадманду бомаърифат ва ватандўсту фарҳангпарварест, ки дар ҷаҳони мутамаддин мақоми шоистаро соҳиб шуда, аз манфиатҳои миллӣ дастовардҳои истиқлолиятро ҳифзу пуштибонӣ намуд.
Дар таърихи давлатдории тоҷикон, сарнавишти миллати тоҷик истиқлолият оғози марҳилаи сифатан нав гардида, барои шинохти арзишҳои фарҳанги миллӣ заминаи устувору пойдор фароҳам овард.
Ба ҳамагон маълум аст, ки таърих ва тамаддуни беш аз панҷҳазорсолаи миллати мо дар радифи тамаддуну фарҳангҳо дар роҳи камолоти инсон хизматҳои шоиста карда, ба ҳеҷ ваҷҳ бо ғаразҳои бади абарқудратҳо ва хатарҳои геополитикӣ омехта нагардидааст.
Ба масири таъриху тамаддуни ниёгони хеш назар афканда, мо беҳтарин афкор ва сарнавишти миллатамонро барои имрўзу фардои ворисон, меомўзем ва истифода мекунем. Зеро бе омўхтан ва арҷгузории арзишҳои маънавию ахлоқии гузаштагон мо дар ин ҷаҳони пуртазод наметавонем инкишофи ҳамаҷонибаи кишварро таъмин намоем.
Ташаббусҳои Сарвари кишвар барои эҳёи арзиш-ҳои миллӣ зами-наи боэътимоде фароҳам сохтанд «… Мо тоҷикон - менависад Ҷаноби Олӣ - дар баро-бари як силсила миллатҳои дигар меросдори муста-қими ориёиҳои хирадманду некандеш ҳастем, бо гузаштаи пурбори худ ифтихор мекунем, онро меомўзем ва наслҳои имрўзу фардои миллатамонро тавре тарбия карда, ба камол мерасонем, ки онҳо низ тавонанд ба ганҷинаи тамаддуни башар дурдонаҳои пурқимат ҳамроҳ намоянд ва барои боз ҳам беҳтару гуворотар шудани зиндагии ояндаи худ ва дигарон ҳиссагузор бошанд» [2, 141].
Имрўз фарҳанги амалан нави муколама ва ҳамкории тамаддунҳоро бояд ҳамчун наҷоти фарҳанг ва бақои таърих арзёбӣ намуд, зеро тамаддунҳои пешрафта ва зиндагисоз, суннату фарҳангҳои дорои ҷанбаи ҳаётӣ, алалхусус, дастовардҳои зеҳнӣ ва маърифатӣ дар ҳама давру замон пешбарандаи ҷомеаи башарӣ буданд ва бо ҳамин сифат боқӣ хоҳанд монд.
Таҷлили ҷашни «1100-солагии давлатдории Сомониён», бузургдошти «2700-солагии китоби «Авасто» ва «3000-солагии фарҳанги зардуштӣ» боз як шаҳодати ба решаҳои амиқи таърихии тамаддуни миллати тоҷик рў овардани давлату ҳукумат буд ва бешак Пешвои миллат дар ин самт нақши калидӣ дошт.
Пешвои миллат вобаста ба фарҳангу давлатдории сулолаи Сомониён таъкид мекунанд, ки «истилоҳи фарҳанг ҳамчунин маънои идораи давлатро низ ифода менамояд. Мо дар бораи сулолаи Сомониён муҳобот намекунем. Вале ҳаминро ҳам фаромўш намекунем, ки дар бораи намояндагони он дар таърихи мо ҳамчун кадхудо сухан меронанд». Маънои калимаи кадхудо роҳбар, сардор, пешвоест, ки ҳадафи зиндагии ў хизмат ба халқ мебошад. Кадхудо ба сохтани қишлоқҳо, корвонсаройҳо, бунёди боғҳо, иморати мактабу мадрасаҳо роҳбарӣ ва ба олимону ходимони фарҳанг ғамхорӣ мекард ва, пеш аз ҳама, истиқлолияти давлатиро таъмин менамуд. Ҳамаи инро дар бораи Исмоили Сомонӣ, давраи ҳукмронӣ ва давлатдории ў гуфтан мумкин аст [5, 387].
Панҷуми сентябри соли 1994 зимни суханронӣ дар симпозиуми байналхалқӣ бахшида ба ҳазораи «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ дар мавзўи «Ситоишгари адлу ростӣ ва нури хирад» Пешвои миллат - Сарвари давлат иброз дошт, ки: «Халқи тоҷик мисли ҳамаи қавмҳои дигари эронӣ аз он ифтихор дорад, ки ҳаким Фирдавсӣ дар «Шоҳнома»-и ҷовидонаи худ манзараи басо барҷастаи Ватанамонро аз нахустин падидаҳои зиндагӣ дар ин сарзамин то рўзгори худ бо қалами сеҳрофарин тасвир намудааст ва мо ҳамроҳи нависандаи ин хамосаи ҷовидонӣ шоҳиди ҳам фирўзиҳо ва ҳам нокомиҳо, ҳам сарбаландиҳо ва ҳам шикастҳо мешавем» [3, 244].
«Шоҳнома танҳо китоби базму разм, диловарию қаҳрамонӣ, ривояту афсона нест. Вай пандномаи беназир, дастури маънавию ахлоқии омўзандаи хулқу атвори ҳасана, хислат ва хусусияти неки инсонист.
Аз достонҳои ҷангӣ, ишқӣ ва нақлу ривоёти «Шоҳнома» то таърихи пурифтихори халқҳои ориёинажод, суннат ва анъанаҳои мардум, одоби зисту зиндагӣ, ойини мамлакатдорӣ, раиятпарварӣ, ватандўстӣ, таъмини истиқлоли кишвар, озодӣ ва озодагӣ, маънои ҷангу сулҳ ва шинохтани ҳаққу ботил, фирўзии нур бар зулмот, мардумшиносӣ, ҳаллу фасли мушкилоти байни давлатҳо, бемаъно будани ихтилофоти динию мазҳабӣ, эҳтиром гузоштан ба ҳаққу ҳуқуқи дигарон ва дўстию рафоқатро меомўзем» [3, 244].
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ дар баромади худ бахшида ба ҷашни 680-солагии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ қайд карда буд, ки: «Воқеан, шахсони бузурге чун ҳазрати Мир Сайид Алии
Ҳамадонӣ танҳо ба миллату маҳал ва мазҳаби алоҳидае маҳдуд набуданд. Бузургии онҳо аз ин доираҳо берун омада, баҳри хидмати аҳли башар вусъати ҷаҳонӣ пайдо мекунад, ки нишонаи возеҳи он эътирофу эҳтироми миллату халқҳои гуногун аст» [3, 387].
Ба андешаи Ҷаноби Олӣ Мир Сайид Алии Ҳа-мадонӣ нахуст-зинаи давлат-дорӣ ва муҳимта-рин пояи пайван-ди ҷомеаро дар осоиш ва аҳли иттифоқии оила ва оиладорӣ мебинад ва ба тақвияти он, қайд мекунад, ки - «Муносибати поку боэҳтиромона дар оила, падару модар, зану фарзанд ва хешу ақрабо, дастгирии бечорагону корафтодагон, ба ақидаи он ҳазрат, ҳамон пайвандест, ки метавонад як оиларо бо оилаи дигар ва ҳамин тавр як ҷомеаро бо ҷомеаи дигар ва дар ниҳоят тамоми раияти давлатро муттаҳид созад. Ва чунон ки пай бурдед, мо дар ин марҳилаи душвори давлатсозии худ маҳз ба ҳамин гуна муттаҳидии ҷомеа эҳтиёҷ дорем» [3, 388].
Эмомалӣ Раҳмон таъкид менамояд, ки «Пос доштани хотираи бузургоне мисли Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ ва дигар шахсиятҳои нотакрори илму адабамон набояд фақат ба хотири ифтихору болидан бошад. Мо фақат дар ҳамон сурат эҳтироми бузургонамонро комилан ба ҷо меорем, ки осори онҳоро омўзем, фарзандонамонро дар рўҳияи таълимоти онҳо тарбия кунем, фармудаҳои онҳоро дастури амал қарор диҳем, то ки дар оянда ҳам аз байни халқи мо Рўдакиҳо, Фирдавсиҳо, Бўалиҳо, Хайёмҳо, Мир Сайидҳо ба воя расанду мо дар рушду тамаддуни башарӣ саҳмгузор бошем» [3, 390].
Соли 2006 - Соли бузургдошти тамаддуни ориёӣ эълон гардид ва Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар паёми табрикии худ ба ин санаи таърихӣ, чунин қайд намудааст: «Ҳадафи бузургдошти Соли тамаддуни ориёӣ ҳамчун мероси сирф фарҳангӣ, асосан, пос доштани арзишҳои маънавӣ, илмӣ ва таърихии мардуми тамаддунсозу фарҳангофарини тоҷик мебошад, то ин ки наслҳои имрўз ва ояндаи миллати мо аз он ба таври васеъ баҳрабардорӣ карда, барои рушду такомули ҳастии худ кўшиш намояд. Зеро дар тўли таърих миллати тоҷик ҳамеша ҳаракатҳои нажодпарастӣ, миллатгароӣ ва бузургманиширо инкор ва маҳкум месозад» [2, 5].
Яке аз муҳимтарин омил дар тамаддуни башарӣ ва шинохти арзишҳои он хатт ба шумор рафта, бунёди ҳама пешрафтҳо дар заминаҳои фикрӣ ва фарҳангию иҷтимоӣ ба пайдоиши хатту алифбо вобастагии қавӣ дорад. Беҳуда нест, ки дар шинохти таърихи тамаддунҳо ҷомеаи пеш аз пайдоиши хатро даврони қабл аз таърих ва замони пас аз пайдоиши онро даврони таърих номидаанд. Вобаста ба ин, Пешвои миллат дар ҳошияи дастовартҳои ориёиҳои бостон менависад, ки: «Бузургтарин дастоварди мардумони ориёӣ дар баробари таъсиси давлатдориҳои муқтадир бо ихтирои хатту алифбо ва таълифи осори бузурги хаттӣ дар давраҳои гуногун иртибот дорад. Имрўз таърих шоҳиди осори беназири мероси тамаддуни ориёӣ дар чандин навъи хат мебошад» [7, 161].
Иқдомҳои наҷиби Президенти мамлакат, Ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мавриди эҳёи таърихии навоҳои тамаддуни ҳазорсолаи тоҷикон - Шашмақому Фалак ва аз ҷониби ЮНЕСКО дар радифи бузургтарин падидаҳои маънавияти умумибашарӣ ба сифати мероси нодири фарҳанги шифоҳии ҷаҳонӣ пазируфта шудани «Шашмақом» мояи ифтихори миллати тоҷик гардид.
Забони ҳар миллат решапайванди таъриху тамаддун ва ёдгории нодирест, ки решаҳои он аз сарчашмаи чандинҳазорсолаи наслҳои одамӣ ғизо гирифта, мояи ифтихору худшиносии наслҳои оянда мегардад. Забони тоҷикӣ, ки бо ҳидояту дастгирии Пешвои миллат забони расмии давлати мо гардид, таърихи беш аз дуҳазорсола дорад. Аз ин лиҳоз, Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар маросими таҷлили рўзи забон моҳи июли соли 1996 гуфта буд: «Дар тўли асрҳо, баъди пароканда шудани давлати Сомониён ба сари мардуми тоҷик қавму қабилаҳои гуногун ҳокимият кардаанд. Вале маҳз ба шарофати забони шево ва гўёи мо, ки ба он илмҳои дақиқ ва адабиёту фарҳанги ҷаҳоншумул эҷод гардидааст, халқи тоҷик аз байн нарафт, баръакс дар фарҳанги халқи мо қавмҳои ҳоким омезиш ёфта, лафзи шаккарини дариро барои худ забони модарӣ интихоб намудаанд» [3, 493].
Чорабиниҳои таърихию фарҳангӣ, ки бо ибтикороти пайгиронаи Пешвои миллат бахшида ба 1100-солагии давлати Сомониён, ҷашнҳои солгарди истиқлолияти давлатӣ, 680-солагии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, 675-солагии Камоли Хуҷандӣ, 2500-солагии шаҳри Истаравшан, 1000-солагии «Шоҳнома», 1000-солагии Ҳаким Носири Хусрав, 90- солагии академик Бобоҷон Ғафуров, 90 - солагии зодрўзи устод Мирзо Турсунзода ва амсоли инҳо бо тантана таҷлил гардиданд, ки дар пешравии шуури фарҳангӣ ва болоравии ифтихори ватандориву худшиносии миллии мардуми кишвар ва хусусан ҷавонон такони ҷиддӣ бахшиданд.
Вобаста ба омўзиши тарҷумаи ҳоли нобиғагони ниёгонамон ва зиндаю ҷовид намудани афкори хирадмандонаи онҳо Ҷаноби Олӣ, Пешвои миллат доимо таъкид менамоянд. Санаи 6-уми августи соли 2006 ҳангоми суханрони дар марқади Мирзо Абдулқодири Бедил дар шаҳри Деҳлӣ чунин иброз медорад: «Девони Бедил дар паҳлуи Қуръони Карим ва Девони Хоҷа Ҳофиз ганҷи аслии ҳар хонадон буд ва аз насл ба насл ҳамчун мероси арзишманд ва бебаҳо интиқол меёфт. Девони Бедилро зери сари тифли навзод дар гаҳвора мегузоштанд то ин мавҷуди нав соҳиби маърифат ва хиради бедилӣ гардад. Ин суннат ҳатто дар даврони шўравии сарнавишти таърихии мо нисбатан побарҷо монд. Ҳар гоҳ авроқи навҷавониро варақгардон менамоям, маҳфилҳои бедилхонӣ, ки дар асл мактаби кашфи рози маънӣ буданд, пеши назар ҷилвагар мешаванд. Ба баракати он меҳри адаб, сухани воло ва кашфи асрори ҳастӣ дар замири ман реша давонид. Ва Бедили бузургро дар қатори Рўдакӣ, Фирдавсӣ, Саъдӣ, Рўмӣ, Ҳофиз, Иқбол аз пирони маънавии хеш медонам» [7, 123].
Мусаллам аст, ки глобализатсия, аз як тараф, ба равобити наздики халқу миллатҳо ва кишварҳою давлатҳоро вусъат бахшад, аз ҷониби дигар, фишори ин раванди бебозгашт ба сохторҳо ва арзишҳои миллӣ ва фарҳангии халқҳо ниҳоят шиддат мегирад. Рўҳияи бархўрди тамаддунҳо нисбатан тақвият ёфта, арзишҳои кўҳан қимати иҷтимоии худро бохта, батадриҷ аз миён мераванд ва ҷои онҳоро арзишҳои нав ва аксаран бегона мегирад.
Ба андешаи ман, - менависад Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон -натиҷаи аз ҳама ногувор ва ҳатто хатарноки раванди ҷаҳонишавӣ коҳиш ёфтани ахлоқ, маънавиёт, одоб, суннат, фарҳанг ва унсурҳои дигари иҷтимоист, ки бе онҳо ҳастии ҳақиқии инсон амалан ғайриимкон аст. Ҳамзамон бо маҷрои ҷаҳонишавӣ раванди худшиносии пайгиронаи миллату халқҳо, фарҳангу тамаддунҳо ва кишвару минтақаҳо идома дорад, ки он омили муҳимтарини таҳаввулоти бузурги ҷаҳонӣ дар оғози асри XXI гардида, минбаъд низ сабабгори тағйироту дигаргуниҳои амиқтар шуда метавонад [4, 10].
Раванди гуфтугўи тамаддунҳо ва робитаю ҳамоиши мусолиҳатомези онҳо, аз ҷумла, тамаддуни исломӣ бо арзишҳои демократӣ ба раванди иҷтимоии замон ва сатҳи имрўзаи пешрафти ҷомеа созгор буда, барои баланд бардоштани сатҳи маърифатии ҷомеа, махсусан, ҷавонон, ошноии онҳо бо фарҳанги кишварҳои гуногун, барқарор кардани робитаи дўстона, таблиғи зиндагии солим ва ахлоқи ҳамида, дар рўҳи эҳтиром ба инсон ва дастовардҳои тамаддуни ҷаҳонӣ тарбия кардани онҳо вазифаи таъхирнопазир ва боифтихори умумибашарӣ мебошад [4:17].
Тамаддуни гузаштаро инкор карда, асолати онро нодида гирифтан мумкин нест, баръакс онро дар мизони дастовардҳои маънавии замони муосир баркашида, беҳтарин падидаҳои ҳаётбахши онро дар хидмати миллату давлат қарор додан вазифаи муқаддаси наслҳои имрўзу оянда мебошад. Дар ин бора Эмомалӣ Раҳмон менависад: «Мо ба хотири наслҳои оянда ва фарзандону наберагонамон бояд фарҳанги сулҳ ва эҳтироми амиқро бо гуногунрангӣ ва гуфтугўи тамаддунҳо дастгирӣ намоем. Ба ҳамин хотир мо маърифату фарҳанги арзишманд ва ҳаётбахшу зиндагисозро ба таҳдиду хатарҳо, таассубу хурофот, эҳсоси нафрату бадбинӣ ва дигар падидаҳои манфӣ мухолиф гузошта, ба сифати як узви воҳиди ҷомеаи башарӣ дастовардҳои фарҳангии миллати хешро чун падидаи арзишманди тамаддуни ҷаҳонӣ истиқбол мегирем. Ин зарурати таърих ва амри замон аст, ки инсониятро аз бархўрди тамаддунҳо, ҳалокати маънавӣ ва инқирози фарҳангии наслҳои оянда дар фаросўи хатарҳои глобалӣ эмин медорад» [4, 23].
Бузургдошти таърихи гузашта барои халқи мо ҳаргиз маънои таъкид кардани ҳаққи истисноии миллатамонро дар тамаддуни башарӣ, ё кўшиши ҷудоӣ пазируфтан аз равандҳои созандаи ҷаҳонӣ ва фарҳанги халқҳои пешрафтаи оламро надорад. Мо бо таҳқиқу омўзиши таърихи миллат ва суннатҳои фарҳанги қадимаи халқамон мехоҳем ҷараёни азхуд кардани арзишҳои умумибашариро вусъат бахшем, раванди ҳамгироиро бо кишварҳои тараққикардаи олам густариш диҳем ва дар айни замон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ бо чеҳраву симои хоси миллии худ пайвандем.
Мо ба шарофати истиқлолият ба дастовардҳои беназири сиёсиву фарҳангӣ ноил шуда бошем ҳам, имрўз иттиҳоду ягонагӣ ва ваҳдати миллӣ, маърифату огоҳии сиёсӣ, худшиносиву худогоҳӣ ва эҳсоси ватандорӣ барои ҳар фард аз ҳарвақта бештар зарур аст. Зеро яке аз рукнҳои асосии ташаккули давлатдории миллӣ ва худшиносии миллӣ фарҳангу маърифати баланди сиёсӣ, ватандўстиву ватандорӣ буда, моро водор месозад, ки моҳияти ҳама гуна ихтилофу ҷудоиандозиро дарк намоем.
Маъмулан ҳар як миллатро бо адибону олимони маъруфаш мешиносанд ва эҳтиром мекунанд. Яке аз омилҳои муҳими маъруфияти миллати мо фарзандони донишманд ва адибони оламшумули он ба шумор мераванд. Имрўз низ ҳам адибону олимон ва зиёиёни мо қодиранд корҳое анҷом диҳанд, ки шўҳрати халқи моро боз ҳам афзунтар сохта, боиси ифтихори наслҳои имрўзу фардо гарданд.
Дар ин давраи ҳассоси таърихӣ ба арсаи мубориза барои муайян намудани сарнавишти миллату давлати тоҷик ба майдони набард фарзандони баору номуси Ватанамон Садриддин Айнӣ, Чинор Имомов, Абдулқодир Муҳиддинов, Шириншоҳ Шоҳтемур, Нусратулло Махсум ворид шуданд, ки дар натиҷаи кўшишу талошҳои пайгиронаи онҳо Тоҷикистон ҳамчун ҷумҳурии шўравӣ таъсис ёфт. Баҳри бақову ҳастии миллат, эҳёи давлат, ҳимояи манфиатҳои миллӣ, таъмини озодиву адолат ва ҳақиқати таърихии халқи тоҷик хизмати ин абармардон басо назаррас аст.
Чорабинии бошукӯҳ бахшида ба зиндагӣ ва мероси шахсияти барҷастаи дини мубини ислом, бунёдгузори яке аз мазҳабҳои бузурги аҳли суннату ҷамоат Абӯҳанифа Нӯъмон ибни Собит, яъне Имоми Аъзам аз зумраи ташаббусҳои оқилонаи Сарвари давлат буд, ки Тоҷикистонро дар олами ислом ва берун аз он ба ҳайси арҷгузори арзишҳои исломӣ ва умумибашаррӣ муаррифӣ намуд.
Вобаста ба ҷаҳонишавии проблемаҳои замони муосир, аз ҷумла, таҳдиди хатарҳои терроризм, экстремизм, паҳншавии маводи мухаддир, ҷиноятҳои трансмиллӣ ва хавфи бархўрди тамаддунҳо Пешвои миллат – Эмомалӣ Раҳмон таъкид месозад:
«Мо мероси таърихиву фарҳангии миллатамонро мавриди омўзишу таҳқиқ қарор дода, ба мардуми худ беш аз пеш ғояҳои инсондўстии ниёгонамон ва арзишҳои пурқимати башариро талқин менамоем. Ҳамзамон бо ин, ба дини ислом чун бузургтарин арзиши фарҳангиву ахлоқии халқи худ арҷгузорӣ намуда, ҳар гуна кўшишҳои истифодаҷўӣ ва даъвоҳои беасосро нисбат ба он маҳкум мекунем».
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ маҳз доираи озодии виҷдон, эҳтирому эътиқодот ва ҷаҳонбинии одамонро баёнгари шинохти тамаддун, таърих ва асолати маънавии ҳаёт медонад. Махсусан, нақши созандаи фарҳанги исломиро таъкид намуда, менависад: «Ба ҳама маълум аст, ки масҷид хонаи Худо буда, ибодатгоҳ ва сарчашмаи ахлоқи нек ва фарҳанги инсондўстӣ мебошад. Дини ислом таблиғгари мактаби одамият аст. Бояд мавқеъ ва нақши созандаи фарҳанги исломӣ барои беҳдошт ва рушди ҷомеа нигаронида шавад. Аз ин нуктаи назар бояд аҳли рўҳонияти кишвар ба тарғиби арзишҳои олии умумибашарӣ кўшиш карда, ба масъалаҳои тарбияи оилавии фарзандон ва ба роҳи нек ҳидоят кардани аҳли ҷомеа ҳамеша таваҷҷуҳ зоҳир намоянд. Асоси зербинои дини мубини исломро фарҳанги шинохти илоҳӣ ва инсонӣ ташкил медиҳад».
Ҳамин далели муътамад кофист, ки бо омўзиши пайвастаи каломи раббонӣ дар адабиёти оламшумул ва таърихи ғании тоҷикон равияҳои ирфонӣ эҷод гардида, дар ин замина олимон ва шоирон асарҳои зиёди фалсафӣ, тафсиру ташреҳи оятҳои қуръонӣ, фиқҳу фатво, суннату ҳадис ва илмиву адабиро офаридаанд».
Эмомалӣ Раҳмон ба мақому манзалат, қадру қимат ва иззату эҳтироми модарону хоҳарон арҷ мегузорад ва онро қарзи фарзандӣ ва фарзи имонии ҳар як инсон медонад ва менависад: «Ин рисолатро мо дар сурате адо карда метавонем, ки ба қадри шири поки модарон, меҳрубониву ғамхории самимии занон ва хоҳарону духтарони худ бирасем».
Ба хотири таҳкими мақому манзалат ва таъмини риояи ҳуқуқҳои инсониву конститутсионии занон имрўзҳо Роҳбари давлат тамоми тадбирҳои зарурӣ ва имконпазирро андешида истодааст, ки он ҳамчун меъёрҳои ҷомеаи демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ дар амал татбиқ гардад.
Аз ҷониби ЮНЕСКО ба феҳристи ҷашнҳо шомил гардидани 800-солагии Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ (1207-1273), бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлили 1025-солагии Шайхурраис Абўалӣ ибни Сино ва баргузории конфронси илмии байналмилалии «Ибни Сино ва тамаддуни ҷаҳонӣ» низ аз зумраи ибтикороти шоистаи Пешвои миллат мебошанд. Ин силсилаиқдомот шаҳодати арҷгузории Тоҷикистони соҳибистиқлол ба нақши ин шахсиятҳои оламшумул дар илму адаби ҷаҳонӣ мебошад.
Зикри ҳамин нуқта кофист, ки воқеан, осори илмии Ибни Сино бар пояи ҳақиқат ва хирад асос ёфтааст, саҳми бузурге дар ганҷинаи тамаддуни ҷаҳонӣ буда, ба хотири ҳамдигарфаҳмии халқҳо хизмат карда, инсониятро ба сӯйи бунёди ояндаи нек раҳнамун месозад.
Ба як қатор манотиқи ҷумҳурӣ баргардонидани номҳои таърихӣ, аз қабили Суғду Рашт ва бо номи Рўдакию Фирдасӣ, Синову Носири Хисрав, Темурмалику Спитамен, Абдураҳмони Ҷомӣ ва Мир Саид Алии Ҳамадонӣ муаррифӣ шудани калонтарин шаҳру ноҳияҳои кишвар дар яке аз рукнҳои асосии истиқлоли давлатӣ - асъори миллии «Сомонӣ» мавқеъ пайдо кардани акси абармардони таърихи миллат, ситораҳои тобони илму адаби ҷаҳонӣ, Қаҳрамонони Тоҷикистон, ки бевосита бо ибтикори шахсии Сарвари давлат ва дастгирии комили ҷомеа амалӣ карда шуд, арзишмандтарин ва олитарин далели арҷмандию эҳтиром ба таъриху адабиёти оламшумули тоҷик аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон мебошад.
Тоҷикон низ, чун дигар миллатҳои мутамаддини ҷаҳон дорои анъанаву суннатҳо ва расму ойинҳои гуногун мебошанд, ки дар тўли ҳазорсолаҳои таърих такмилу инкишоф ёфтаанд.
Танзими расму ойин ва анъанаҳо ҷанбаи хеле муҳими масъалаи миллӣ мебошад. Аз ин хотир, мо вазифадор ҳастем, ки, пеш аз ҳама, боигариҳои маънавии қадимаи халқамонро ҳамчун манбаи нодиру гаронбаҳо дар тарбияи ҷавонон истифода барем [5, 124].
Эҳё ва пос доштани хотираи таърихии халқ ва номи неки аҷдоди сарбаландамон кори хайрест, ки аҳамияти онро наметавон бо ягон меъёр андоза кард.
Ҳама кори хайри имрўз, пеш аз ҳама, барои наслҳои имрўзу оянда, ба хотири тарбияи онҳо дар рўҳияи худогоҳиву ватанпарастӣ, азиз доштани тамоми муқаддасоти сарзамини аҷдодӣ ва афзун гардонидани сарвати маънавии миллат анҷом дода мешавад.
Тарзу усулҳои муайян кардани меъёри худшиносии миллӣ дар фаъолияти пурсамари Пешвои миллат мавқеи хосро ишғол менамояд. Аз ин рў, Эмомалӣ Раҳмон оид ба масъалаҳои густариши худшиносии миллӣ, ҳамчун бунёди давлатдорӣ, омўзиш, таҳқиқи омилҳои ин шакли тафаккур афкори пурарзише баён кардааст, ў менависад: «Ташаккули давлатдории навин ва рушди ҳамаҷонибаи он ба эҳёи маънавӣ ва худшиносии миллӣ пайванди ногусастанӣ дорад»[1, 89].
Дар ривоҷи тафаккури сифатан нави худшиносӣ бо арзишҳои тамаддуни муосир ҳамчун омили таърихиву фарҳангии рушди кишвар нақши бориз мебозанд. Пешвои миллат дар ин робита гуфтааст: «Эҳёи худшиносӣ бе тафаккури таърихӣ номумкин аст. Мо роҳи худшиносӣ ва эҳёи халқамонро пазируфта, ба мероси гузашта ҳамчун манбаи зиёбахши бунёди ҷомеаи нав, ваҳдати ҷумлаи тоҷикон ва тамоми халқи Тоҷикистон эҳтиром мегузорем» [1, 91].
Аз ин андеша бармеояд, ки «мероси гузашта» ва «тафаккури таърихӣ» ба мардуме тааллуқ доранд, ки гузаштаи пурифтихор, илму фарҳанги ғанӣ ва маънавиёту ахлоқӣ воло дорад. Маҳз ҳамин заминаҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавию ахлоқиро Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ ҳамчун меъёри омилҳои таҷдиди худшиносии миллӣ муайян кардааст.
Расму ойин ҳамчун сарчашмаи асосӣ барои тарбияи ватандўстию ватанпарастӣ, ифтихори миллӣ, рушду равнақи худшиносӣ аз аҳмият орӣ нест. Бинобар ин, Эмомалӣ Раҳмон хотирнишон месозад, ки «миллате, ки бо анъанаҳо ва ойинҳои миллии хеш ифтихор надорад, наметавонад аз неъмати бебаҳои истиқлол баҳра гирад, дар бунёди давлат ва давлатдории навин саҳм гузорад» [1, 121].
Сардори давлат доимо таъкид менамояд «мо вазифадор ҳастем, ки пеш аз ҳама боигариҳои маънавии қадимаи халқамонро ҳамчун манбаи нодиру гаронбаҳо дар тарбияи ҷавонон истифода барем» [1, 121].
Бузургтарин ҷашне, ки роҳи тўлонии таърихро тай карда, то ба замони мо расидааст, ин ҷашни Наврўз мебошад, ки бо пешниҳоди Ҷаноби Олӣ он ҷаҳонӣ гашт. Президенти кишвар дар бори ин ҷашн чунин мегўяд: «Биёед, як лаҳза биандешем, ки чаро Наврўз – ин ойини бостонӣ аз қаъри асрҳо гузашта, то замони мо омада расид? Умуман, ин иди деҳқон, иди киштукор ва меҳнат аст. Наврўз оғози бедории табиат, оғози нафаси гарми хок асту мардумро ба иҷрои корҳои муфид ва созанда ташвиқ мекунад. Ҷашни Наврўз зодаи хирад, андеша, ҷаҳонбинӣ, тафаккури гузаштагони бузурги мост ва маҳз ҳамин категорияҳои ахлоқию фалсафиро, ки ҷомеаи мо имрўз аз ҳарвақта дида бештар ба онҳо ниёзманд аст, дар ниҳоди худ дорад. Ин иди мубораки бостониро чун ойини ниёгон бояд ба таври сазовор ҷашн гирем. Зеро бо таҷлили он дар шуури насли наврас ҳисси ватанпарастӣ, меҳри заҳмати ҳалол ва эҳсоси ҳамдигарфаҳмиву созандагӣ ҷой мегирад» [1, 122].
Бо истифода аз фурсати муносиб ба ҷавонони Ватани азизамон муроҷиат карда, аз забони Пешвои миллат таъкид карданием, ки «ҳамеша бояд дар хотир дошт, ки таҳкими истиқлолият ва давлатдории миллӣ танҳо бо дониши комил, ифтихори миллӣ ва эҳсоси ватанпарастӣ, дарки масъулияти ватандорӣ муяссар мешавад».
Файзализода Ҷумахон Хол, доктори илмҳои педагогӣ, профессор
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед