КИТОБХОНА
Якшанбе 07 Июн 2026 02:54
Дар арафаи Иди матбуоти тоҷик, тавассути шогирди эҷодкору умедбахш Сарвиноз, ки дар нашрияи «Ҷумҳурият» ҳамкорӣ менамояд, китоби тозанашри рӯзноманигори шинохта Қурбон Мадалиев «Устод Улуғзода ва ҳамдиёрони ӯ» ҳамчун армуғони дӯст ба дастамон расид. Гирифтан замон таваҷҷуҳамонро номи китоб ва муқоваи он ҷалб кард. Муқоваи китобро акси нависандаи машҳури тоҷик Сотим Улуғзода, ки дар лаҳзаи тахайюл қарор доранд, оро додааст. Албатта, Сотим Улуғзода ҳамчун шахсияти эҷодӣ барои аҳли мутолиа ошно аст, аммо яқин аст, ки дар бораи хислатҳои инсонӣ, муносибат бо ҳамдиёрон ва ҳамчунин эҳтироми ҳамдиёрон нисбат ба ин шахсияти адабу фарҳанг камтар иттилоъ дорем. Дар китоби мазкур доир ба ин ҷанбаъҳои ҳаёти устод Улуғзода маълумот пайдо мекунем.
Аммо ҳадаф аз таълифи ин асар танҳо бозгӯ ва тасвири симои Улуғзода нест, балки муаллиф дар радифи зикри хайри ин шахсияти муътабар мехоҳад ҳамдиёрони худро, ки бо тақозои замон ва амри тақдир аз деҳаи Варзики ноҳияи Чусти Ӯзбекистон ба Тоҷикистони офтобрӯя муҳоҷир шуда, бо меҳнату заҳматҳои худ дар ободию пешравии ин сарзамини биҳиштосо содиқона саҳм гузоштаанд, ба хонандагон шиносонад.
Муаллиф кӯшиш намудааст, ки омилҳои ба муҳоҷират рӯ овардани ҳамдиёронаш – варзикиҳо ба водиҳои Вахшу Ҳисор ва атрофи Душанберо баррасӣ намуда, кору фаъолияти онҳоро тариқи андешаҳои публисистӣ ба риштаи нақлу тасвир кашад ва ба ин васила ақлу заковат, ҳиммату заҳмат ва кору пайкори онҳоро нишон диҳад. Ба ин мазмун, мундариҷаи китоб дар қолаби лавҳаву очерк ва хотироту ёддошт шакл гирифтааст.
Зимнан бояд гуфт, ки муҳоҷират дар асарҳои таърихӣ ва адабиёти бадеӣ мавзӯи нав нест. Дар ҳар давру замон бо таъсири омилҳои гуногун раванди муҳоҷиршавӣ будаасту ҳаст ва боқӣ хоҳад монд, аммо муҳоҷирати солҳои сиюми қарни ХХ ва баъд аз он, барои тоҷикон то ҷое моҳияти сиёсӣ дошт. Аз як тараф мушкилоти зиндагӣ, аз тарафи дигар ҳувияти ватанхоҳӣ онҳоро ба ин раванд маҷбуру водор месохт. Ин омил ба варзикиён низ рабт доштааст. Омилҳои ба муҳоҷират рӯ овардани варзикиён бори аввал дар асари нависандаи маъруф Сотим Улуғзода «Субҳи ҷавонии мо» тасвир ёфтааст. Дар тасвири нависанда ба аксари мардум нарасидани қитъаи замин, дар заминҳои боён чоряккор будани камбизоатон, камчинии об, сатҳи зиндагии паст аз омилҳое буданд, ки раванди муҳоҷиратро метезонд. Чун мардуми Варзик ва дигар деҳаҳои кӯҳистони камзамин шуниданд, ки дар водии Вахш замини корам зиёду об фаровон будааст, ба ин гӯшаи тоҷикзамин майл намуданд. Сол ба сол сафи муҳоҷирони варзикӣ зиёд мешуд ва дар водиҳои Вахшу Ҳисор ва атрофи Душанбе маҳаллаҳои варзикиҳо ба вуҷуд омад. Доманаи мавзӯот ва дараҷаи тасвироти муаллифи китоби «Устод Улуғзода ва ҳамдиёрони ӯ» дар ҳамин мавзеҳо ва перомуни корнамоиҳои шарафмандонаи сокинони баруманди он сурат мегирад.
Дарвоқеъ, раванди муҳоҷирати дохилии солҳои 30-юми садаи гузашта, ки дар фазои як Иттиҳод сурат мегирифт, барои Тоҷикистон бештар аз дигар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ аҳамият дошт. Ба шарофати ин раванд на танҳо даштҳои сӯзони водии Вахш ва деҳоти валангори атрофи пойтахти Тоҷикистони навдавлат обшору обод гардид, балки таркиби миллии аҳолии таҳҷоӣ низ бар нафъи ҷумҳурӣ афзуд. Ҳарчанд муаллифи китоб ба ин нукта махсус таъкид наменамояд, вале дар зимни зикри корномаи шахсиятҳои шинохтаву обруманди варзикиасл метавон ишораи фавқро пай бурд.
Мундариҷаи китоб чи аз ҷиҳати шакл ва чи мазмун низоми хос дорад. Пеш аз муаррифии шахсиятҳои муътабар ва кору пайкори онҳо дар бораи мавзеъҳои аҳолинишин, чун Чуст, Варзик, Бохтар, Ҳисор, Регар, маълумоти мухтасари қомусӣ ироа намудани муаллиф беҳадаф нест. Бо чунин сохтор муаллиф як навъ харитаи муҳоҷират ва сукунати варзикиёнро бо зикри солу моҳ ва теъдоди хонаводаи онҳо дар ноҳияҳои алоҳида нишон медиҳад, таърихи гузаштаву имрӯзаи онҳоро пешорӯи хонанда ҷилвагар месозад. Ҳарчанд нигоштаҳои асар дар қолаби жанрҳои публисистӣ иншо шудаанд, аммо ҷанбаи илмии онҳо кам нест. Муаллиф барои нишон додани воқеият ва вусъати диду назар баъзан чун муаррих ба манобеи таърихӣ муроҷиат мекунад, гоҳо чун муҳаққиқ факту рақамҳоро дақиқ ва солу моҳи рух додани воқеаҳоро аниқ менамояд. Аммо муносибати рӯзноманигории ӯ, хоса ҳисси кунҷкобӣ, кӯшиши ҳар чиро донистан, назари дигаронро фаҳмидан афзалият пайдо мекунад. Ин усул боис гардида, ки нигоштаҳо рангоранд, ҷолиб, пурмазмун ва хонданӣ бароянд.
Ба ин маънӣ, агар ин китобро як навъ таърихномаи варзикиёни тоҷикистонӣ номем, иштибоҳ нахоҳем кард, зеро дар он ҷараёни муҳоҷиршавии ин мардум аз солҳои сиюми садаи ХХ то сатҳи зиндагии имрӯзиашон ҳикоя мешавад.
Бо мутолиаи қиссаҳои ҷолиби рӯзгору фаъолияти чеҳраҳои шинохтаи варзикиёни муҳоҷир, аз ҷумла ходими ҳизбию давлатӣ, Қаҳрамони меҳнати сотсиалистӣ Ваҳобҷон Иномов, Устоди пахтаи РСС Тоҷикистон, иштирокчии Ҷанги Бузурги Ватанӣ, дорандаи ордени Ленин Мамадалӣ Имомалиев, мироби соҳибтаҷриба, собиқ муовини вазири мелиоратсия ва хоҷагии оби Ҷумҳурии Тоҷикистон Турсӯнбой Абдуҷабборов, адибону публисистони шинохта Мутеъулло Наҷмиддинов, Ҳабибулло Имодӣ, Мирзомаҳмуд Мирбобоев, бонувони ҷасур Тӯтахон Зиёева, Малоҳатхон Зиёева, Равшанбибӣ Тӯйчиева, Қаҳрамони меҳнати сотсиалистӣ Уғулой Қаҳҳорова, атласбофи шуҳратманд, дорандаи ордени Ленин ва Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи саноат Бозорой Аҳмадова, ходими ҳизбию давлатӣ Лутфинисо Иномова, ки бо кору пайкори худ ҳам дар пешрафти ҷумҳурӣ саҳм гузоштанду ҳам барои ояндагон намунаи ибрат гардиданд, хонанда бовар мекунад, ки кӯшиши бо меҳнати ҳалол пайдо кардани ризқу рӯзӣ, дар рӯҳияи меҳнатдӯстиву ифтихори ватандорӣ тарбия намудани фарзандон, ташаккули афкори инсондӯстона, тараннуми одаму одамгарӣ, эҳтироми ҳамдигарӣ маслаки ҳар яке аз онҳо будааст.
Китоби «Устод Улуғзода ва ҳамдиёрони ӯ» қиссаҳоест аз ҳаёт ва рӯзгори инсонҳои кору пайкор, далеру шуҷоъ ва илму амал, ки аз лаҳзаҳои ҷолиби фараҳбахшу гоҳо ғамангез саршору лабрез аст. Муаллиф, ки дарвоқеъ собиқаи тӯлонии фаъолияти рӯзноманигорӣ дар нашрияҳои «Ҷавонони Тоҷикистон», «Ҷумҳурият» ва «Садои мардум» дорад, бо тамкинии ба худ хос аз рӯзгори қаҳрамонон нақлҳо мекунад, лаҳзаҳои ҷудогонаи ҳаёти онҳоро ба риштаи тасвир мекашад ва ба ин васила манзараи ҳаёти ононро, ки мақсади ободии диёр, ҳифзи марзу буми онро доранд, ба хонанда нишон медиҳад. Ба ин маънӣ, китоб на танҳо дар муаррифии шахсиятҳои шинохтаи варзикӣ манфиатбор аст, балки дар тарбияи ахлоқӣ, инсондӯстӣ, ватанпарастӣ ва меҳнатдӯстии мардум, хоса насли наврас, аз аҳамият холӣ нест.
Мурод Муродӣ, Қироншоҳ Шарифзода, устодони ДМТ.
Аммо ҳадаф аз таълифи ин асар танҳо бозгӯ ва тасвири симои Улуғзода нест, балки муаллиф дар радифи зикри хайри ин шахсияти муътабар мехоҳад ҳамдиёрони худро, ки бо тақозои замон ва амри тақдир аз деҳаи Варзики ноҳияи Чусти Ӯзбекистон ба Тоҷикистони офтобрӯя муҳоҷир шуда, бо меҳнату заҳматҳои худ дар ободию пешравии ин сарзамини биҳиштосо содиқона саҳм гузоштаанд, ба хонандагон шиносонад.
Муаллиф кӯшиш намудааст, ки омилҳои ба муҳоҷират рӯ овардани ҳамдиёронаш – варзикиҳо ба водиҳои Вахшу Ҳисор ва атрофи Душанберо баррасӣ намуда, кору фаъолияти онҳоро тариқи андешаҳои публисистӣ ба риштаи нақлу тасвир кашад ва ба ин васила ақлу заковат, ҳиммату заҳмат ва кору пайкори онҳоро нишон диҳад. Ба ин мазмун, мундариҷаи китоб дар қолаби лавҳаву очерк ва хотироту ёддошт шакл гирифтааст.
Зимнан бояд гуфт, ки муҳоҷират дар асарҳои таърихӣ ва адабиёти бадеӣ мавзӯи нав нест. Дар ҳар давру замон бо таъсири омилҳои гуногун раванди муҳоҷиршавӣ будаасту ҳаст ва боқӣ хоҳад монд, аммо муҳоҷирати солҳои сиюми қарни ХХ ва баъд аз он, барои тоҷикон то ҷое моҳияти сиёсӣ дошт. Аз як тараф мушкилоти зиндагӣ, аз тарафи дигар ҳувияти ватанхоҳӣ онҳоро ба ин раванд маҷбуру водор месохт. Ин омил ба варзикиён низ рабт доштааст. Омилҳои ба муҳоҷират рӯ овардани варзикиён бори аввал дар асари нависандаи маъруф Сотим Улуғзода «Субҳи ҷавонии мо» тасвир ёфтааст. Дар тасвири нависанда ба аксари мардум нарасидани қитъаи замин, дар заминҳои боён чоряккор будани камбизоатон, камчинии об, сатҳи зиндагии паст аз омилҳое буданд, ки раванди муҳоҷиратро метезонд. Чун мардуми Варзик ва дигар деҳаҳои кӯҳистони камзамин шуниданд, ки дар водии Вахш замини корам зиёду об фаровон будааст, ба ин гӯшаи тоҷикзамин майл намуданд. Сол ба сол сафи муҳоҷирони варзикӣ зиёд мешуд ва дар водиҳои Вахшу Ҳисор ва атрофи Душанбе маҳаллаҳои варзикиҳо ба вуҷуд омад. Доманаи мавзӯот ва дараҷаи тасвироти муаллифи китоби «Устод Улуғзода ва ҳамдиёрони ӯ» дар ҳамин мавзеҳо ва перомуни корнамоиҳои шарафмандонаи сокинони баруманди он сурат мегирад.
Дарвоқеъ, раванди муҳоҷирати дохилии солҳои 30-юми садаи гузашта, ки дар фазои як Иттиҳод сурат мегирифт, барои Тоҷикистон бештар аз дигар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ аҳамият дошт. Ба шарофати ин раванд на танҳо даштҳои сӯзони водии Вахш ва деҳоти валангори атрофи пойтахти Тоҷикистони навдавлат обшору обод гардид, балки таркиби миллии аҳолии таҳҷоӣ низ бар нафъи ҷумҳурӣ афзуд. Ҳарчанд муаллифи китоб ба ин нукта махсус таъкид наменамояд, вале дар зимни зикри корномаи шахсиятҳои шинохтаву обруманди варзикиасл метавон ишораи фавқро пай бурд.
Мундариҷаи китоб чи аз ҷиҳати шакл ва чи мазмун низоми хос дорад. Пеш аз муаррифии шахсиятҳои муътабар ва кору пайкори онҳо дар бораи мавзеъҳои аҳолинишин, чун Чуст, Варзик, Бохтар, Ҳисор, Регар, маълумоти мухтасари қомусӣ ироа намудани муаллиф беҳадаф нест. Бо чунин сохтор муаллиф як навъ харитаи муҳоҷират ва сукунати варзикиёнро бо зикри солу моҳ ва теъдоди хонаводаи онҳо дар ноҳияҳои алоҳида нишон медиҳад, таърихи гузаштаву имрӯзаи онҳоро пешорӯи хонанда ҷилвагар месозад. Ҳарчанд нигоштаҳои асар дар қолаби жанрҳои публисистӣ иншо шудаанд, аммо ҷанбаи илмии онҳо кам нест. Муаллиф барои нишон додани воқеият ва вусъати диду назар баъзан чун муаррих ба манобеи таърихӣ муроҷиат мекунад, гоҳо чун муҳаққиқ факту рақамҳоро дақиқ ва солу моҳи рух додани воқеаҳоро аниқ менамояд. Аммо муносибати рӯзноманигории ӯ, хоса ҳисси кунҷкобӣ, кӯшиши ҳар чиро донистан, назари дигаронро фаҳмидан афзалият пайдо мекунад. Ин усул боис гардида, ки нигоштаҳо рангоранд, ҷолиб, пурмазмун ва хонданӣ бароянд.
Ба ин маънӣ, агар ин китобро як навъ таърихномаи варзикиёни тоҷикистонӣ номем, иштибоҳ нахоҳем кард, зеро дар он ҷараёни муҳоҷиршавии ин мардум аз солҳои сиюми садаи ХХ то сатҳи зиндагии имрӯзиашон ҳикоя мешавад.
Бо мутолиаи қиссаҳои ҷолиби рӯзгору фаъолияти чеҳраҳои шинохтаи варзикиёни муҳоҷир, аз ҷумла ходими ҳизбию давлатӣ, Қаҳрамони меҳнати сотсиалистӣ Ваҳобҷон Иномов, Устоди пахтаи РСС Тоҷикистон, иштирокчии Ҷанги Бузурги Ватанӣ, дорандаи ордени Ленин Мамадалӣ Имомалиев, мироби соҳибтаҷриба, собиқ муовини вазири мелиоратсия ва хоҷагии оби Ҷумҳурии Тоҷикистон Турсӯнбой Абдуҷабборов, адибону публисистони шинохта Мутеъулло Наҷмиддинов, Ҳабибулло Имодӣ, Мирзомаҳмуд Мирбобоев, бонувони ҷасур Тӯтахон Зиёева, Малоҳатхон Зиёева, Равшанбибӣ Тӯйчиева, Қаҳрамони меҳнати сотсиалистӣ Уғулой Қаҳҳорова, атласбофи шуҳратманд, дорандаи ордени Ленин ва Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи саноат Бозорой Аҳмадова, ходими ҳизбию давлатӣ Лутфинисо Иномова, ки бо кору пайкори худ ҳам дар пешрафти ҷумҳурӣ саҳм гузоштанду ҳам барои ояндагон намунаи ибрат гардиданд, хонанда бовар мекунад, ки кӯшиши бо меҳнати ҳалол пайдо кардани ризқу рӯзӣ, дар рӯҳияи меҳнатдӯстиву ифтихори ватандорӣ тарбия намудани фарзандон, ташаккули афкори инсондӯстона, тараннуми одаму одамгарӣ, эҳтироми ҳамдигарӣ маслаки ҳар яке аз онҳо будааст.
Китоби «Устод Улуғзода ва ҳамдиёрони ӯ» қиссаҳоест аз ҳаёт ва рӯзгори инсонҳои кору пайкор, далеру шуҷоъ ва илму амал, ки аз лаҳзаҳои ҷолиби фараҳбахшу гоҳо ғамангез саршору лабрез аст. Муаллиф, ки дарвоқеъ собиқаи тӯлонии фаъолияти рӯзноманигорӣ дар нашрияҳои «Ҷавонони Тоҷикистон», «Ҷумҳурият» ва «Садои мардум» дорад, бо тамкинии ба худ хос аз рӯзгори қаҳрамонон нақлҳо мекунад, лаҳзаҳои ҷудогонаи ҳаёти онҳоро ба риштаи тасвир мекашад ва ба ин васила манзараи ҳаёти ононро, ки мақсади ободии диёр, ҳифзи марзу буми онро доранд, ба хонанда нишон медиҳад. Ба ин маънӣ, китоб на танҳо дар муаррифии шахсиятҳои шинохтаи варзикӣ манфиатбор аст, балки дар тарбияи ахлоқӣ, инсондӯстӣ, ватанпарастӣ ва меҳнатдӯстии мардум, хоса насли наврас, аз аҳамият холӣ нест.
Мурод Муродӣ, Қироншоҳ Шарифзода, устодони ДМТ.
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед