ФАРҲАНГ
Якшанбе 07 Июн 2026 12:45
Зокир Собиров рассомест навовару навҷӯ. Ӯ эҷодгари ду равияи ҷадиди рассомист бо номи “Нурворизм” ва “Танворизм”. Чанде пеш шуруъ шуд дар “Осорхонаи миллӣ” намоиши мусаввараҳои ӯ бо иштироки хосу ом. Зери унвони “Ду равияи як рассом”.
Намоиши рассомӣ бахшида шуда ба фаъолияти эҷодии Зокир Собиров. Дар он ба тамошо гузошта шуд намунаҳои барҷастаи эҷодиёти ӯ дар самти табиатнигорӣ, ороишоти саҳнавӣ, меъморӣ, чеҳраофарӣ ва дигар усулҳои рассомӣ дар қолаби ду равияи эҷоднамудааш - “Нурворизм” ва “Танворизм”.
Ӯ бо диди тозаи эҷодкории худ ба ватан оварда чандин ҷоизаҳоро. “Уқоби тиллоӣ” бол кушода бо шарофати ӯ аз Амрико сӯи мо.
Вобаста ба ин намоиш, ҳадафи баргузории он, фаъолият дар рассомӣ, эҷоди ду равияи ҷадид, вазъи рассомии кишвар ва дигар паҳлуҳои кору рӯзгор суҳбате анҷом додем бо ин эҷодгари пуркор.
ДУ РАВИЯИ ЯК РАССОМ
- Шумо охирин маротиб 22 сол қабл чунин намоише доштед дар кишвар. Чаро то ин муддат тамошобини намоиши рассомии шумо набудем ва чӣ шуд сабаб барои ташкили имсолаи он?
- Соли 2002 дар Осорхонаи ба номи Камолиддин Беҳзод намоиши асарҳоямро баргузор кардам. Мусаввараҳои ман дар ду равияи эҷоднамудаам ба тамошо гузошта шуданд. Он замон ин равияҳо “паралелизм” ва “материализм” буд. Фикр мекардам баъди ин намоиш дар соҳаи рассомӣ як табаддулот мешавад. Аммо касе таваҷҷуҳ ва дарк накард, ҳама хомӯш буданд. Ин буд, ки дигар танҳо ба намоишҳои хориҷӣ пешниҳод кардам. Хушбахтона, ҷаҳониён ин ду равияи маро хуш истиқбол карданд. Сафарҳои асарҳои ман аз Чин сар шуду то Амрико рафт. Ба ташкили намоиши имсола рӯзноманигор Муҳаммадиқбол Атоев боис шуд. Ӯ пешниҳод кард, ки асарҳоро ба намоиш гузорем. Ба қабули вазири фарҳанг рафтем ва ҳадафамонро гуфтем. Вазир хуб қабул намуд ва санаи 10 июлро муқаррар кардем. Раиси Кумитаи телевизион ва радио низ барои тарғиби ин намоиш тавассути телевизион ва радио мусоидат кард. Ҳамчунин, дар доираи ин намоиш конференсия баргузор шуд, ки аввалин бор аст асарҳои рассомӣ дар чунин шакл муҳокима мегардад.
- Чӣ шуд, ки пайи офаридани равияҳои “Нурворизм” ва “Танворизм” шудед?
- 20 сол дар театр кор кардам ва баъдан хостам худам балете ташкил кунам, ки мислаш дар ҷаҳон набошад. Ба ҳамин хотир, онро “Балети Шарқ” ном ниҳодем. Ҳама корҳоро анҷом дода будам, аммо солҳои вазнини ҷанги шаҳрвандӣ ба таъсиси он имкон надод. Ҳамин тавр, ба тиҷорат машғул шудам. Панҷ сол савдогарӣ кардам ва шароити рӯзгорам басо хуб шуда буд. Аммо мани эҷодкор худамро дар тиҷорат пайдо карда натавонистам. Эҳсос мекардам, ки мавқеам аз байн рафта истодаасту худамро гум кардаам. Дубора баргаштам ба рассомӣ. Қалам гирифтам ва симои худамро тасвир кардам. Аз ҳамон ҷо пайдо шуд кашфи ин равияҳо. Баъдан рӯзе дӯстам Абдурофеъ Рабизод наздам омаду ба дастам китоби “Лоиқе чун Лоиқе”-и Гулназар Келдиро дод. Баъди мутолиаи он як бори дигар дарк кардам, ки бояд қолабшиканӣ кард. Ҳамин тавр, портрети устод Лоиқро сохтам ва баъдан равияи дигар “материализм” пайдо шуд. Ин воқеан як бозёфт буд, чунки то ҳол касе якбора ду равия эҷод накардааст. Мо баъдан номҳои ин равияҳоро тоҷикӣ карда, онҳоро “нурворизм” ва “танворизм” гуфтем. Хостем ин равияҳо барои ҷаҳониён бо номҳои тоҷикӣ муаррифӣ шаванд.
- Баъди ин ҳама сол боз баргузор кардед намоиши рассомии худро. Пас, ба фикратон фаро расида замоне, ки моҳияти аслии ин ду равия дар кишвар дарк карда шавад?
- Шояд ҳоло ҳам ба дарки ин равияҳо нарасанд. Чунки мо бештар одат кардаем ба реализму натурализм. Аммо дар чунин тасвирҳо диди хосу назари тозаи муаллиф вуҷуд надорад. Танҳо манзарае айнан нусхабардорӣ мешаваду бас. Дар ин ҳолат рассомро наметавон шинохт чун асарҳо ҳамагӣ шабеҳи ҳам эҷод мешаванд. Аммо агар тарғибу фаҳмондадиҳӣ хуб ба роҳ монда шавад, албатта ба дарки ин ду равия низ рӯзе хоҳанд расид.
- Ҳоло ҳастанд онҳое, ки пайравӣ мекунанд ин ду равияро?
- Чанд тан ҳастанд дар хориҷи кишвар, ки талош мекунанд. Дар Тоҷикистон бошад як шогирдам Эркин дар ҳамин равияҳо эҷод карда истодааст.
РӮ БА ТАРАҚҚӢ НИҲОДАН ХУБ АСТ, АММО...
- Дар феҳристи асарҳои шумо тарҳҳои биноҳо, аз ҷумла Амфитеатр, Чилдухтарон, маркази савдо, бонк мақоми хосса доранд. Ин архитектураҳо чарову бо чӣ ҳадаф сохта шуданд?
- Онҳо бо хоҳиши баъзе нафарон эҷод шуданд, аммо амалӣ нашуданд. Ин биноҳо бояд дар пойтахт сохта мешуданд.
- Шумо бар он ақидаед, ки ҳар иморат бо вазифае, ки андарунаш иҷро мешавад, то ҳадде мутобиқ ва шабеҳ буданаш лозим аст...
- Бале. Ман дар кашидани тарҳи ҳамаи биноҳо инро ба назар мегирам. Чун ҳар бино бояд дар як равияи муайян сохта шавад, на бо равияҳои омехта. Дар он сурат ҳусни бино коста мешавад. Тарҳи ҳар бино бояд аз берун бозгӯи он бошад, ки дар дохилаш чӣ коргоҳу идора аст. Инро шояд мо чандон диққат надиҳем, аммо хориҷиён ба осонӣ дарк мекунанд.
- Бо тарҳи кашидаатон биное сохта шуда дар шаҳре?
- Акнун мешавад. Чун чанд сол аст, музеи худамро сохта истодаам, ки ҳамааш тарҳи худам аст.
- Мегӯед идеяи “Шаҳраки афсованӣ”-и шумо ба шаҳри Панҷакент пешниҳод шуд, аммо қабул нагардид. Дар ҳоли қабул шудани он ин шаҳр чӣ симоеро ба худ мегирифт имрӯз?
- Вақте дар шаҳри Панҷакент роҳҳои нав сохта шуд, бисёре аз биноҳо тахриб шуданд. Ман пешниҳод кардам, ки аз рӯи лоиҳаи ман биноҳои нав сохта шавад. Мехостам тарҳи кулли биноҳо дар равияи танворизм офарида шуда намуди афсонавӣ дошта бошанд. Яъне, бо тафовут аз дигар шаҳрҳо. Аммо қабул накарданд.
- Шумо аз онҳоед, ки барои тахриб нашудани Хона-музейи устод Садриддин Айнӣ садо баланд карда будед. Пас, тарафдори боқӣ мондани биноҳои таърихиед...
- Бале. Ин таърихи миллат аст. Дуруст аст, ки рӯ ба тараққӣ ниҳоданҳо хуб аст, аммо бидуни ҳифзи таърихи дирӯз наметавон фардои зебо бунёд кард.
РАССОМӢ ДАР ТОҶИКИСТОН МАНБАИ ДАРОМАД НЕСТ
- Санъати рассомии мо дар чӣ сатҳ қарор дорад имрӯз?
- Хеле паст. Шояд аз он хотир аст, ки рассомӣ дар Тоҷикистон манбаи даромад буда наметавонад. Дар шароите, ки ҳар одам барои ёфтани пул ва сохтани зиндагии шоиста талош мекунад. Ин аст, ки рассомони мо имрӯз намехоҳанд аз қолабҳо берун бароянд. Шояд метарсанд, ки тозакориҳояшон хуб қабул нашавад. Ба ҳамин хотир, бештар даст мезананд ба ҳамон нусхабардориҳо, ки мардум онро бештар меписанданду харидорон низ доранд.
- Аз фаъолияти Иттифоқи рассомони Тоҷикистон низ чандон розӣ нестед...
- Чунки то ҳол коре накардааст ин Иттифоқ. Масалан, ҳамин ду равияро дар 22 сол як бор дастгирӣ накард, то рассомони дигари тоҷик онҳоро соҳибӣ кунанд.
- Шумо симоҳои чанд тан аз чеҳраҳои мумтози кишварро ба таври хосса тасвир кардаед. Аз ҷумла, Лоиқ Шералӣ, Муъмин Қаноат, Гулназар Келдӣ ва дигарон. Имрӯз пайи тасвири симои чунин як чеҳраи саршинос ҳастед?
- Феълан исмҳояшонро намегӯям, аммо чор нафар ҳастанд, ки мехоҳам тасвирашон созам. Ба он хотир ки арзандаанд ва кореро барои рушди давлату миллат анҷом додаанд.
- То имрӯз асарҳои шумо бо чӣ гуна арзиш фурӯхта шудаанд?
- Нархи дар хориҷа фурӯхтаамро наметавонам гӯям. Аммо як намунаеро аз асари “Рақси сайёраҳо” бо арзиши 1000 доллари амрикоӣ фурӯхтам. Дар ҳоле, ки дар хориҷа ин асарро бо арзиши чанд баробар бештар мехаранд. Ин асарро ҳам як нафар аз Мос-ква омада харидорӣ кард.
- Чаро зиндагӣ ихтиёр кардед дар Панҷакент ва дубора барнагаштед ба пойтахт?
- Ин равияҳо дар Панҷакент пайдо шуд. Он ҷо музейи худамро сохта истодаам, ки мехоҳам тамоми асарҳоямро ҳамон ҷо гузорам. Оилаам дар Душанбе зиндагӣ мекунанду ман танҳо дар Панҷакент. Кору фаъолияти хонавода дар пойтахт аст ва бояд ин ҷо монанд. Худам намехоҳам дар вақти эҷод дар атрофам касе бошад. Танҳоиро меписандам.
Сайёра ШУКУРЗОДА, "ҶТ"
Намоиши рассомӣ бахшида шуда ба фаъолияти эҷодии Зокир Собиров. Дар он ба тамошо гузошта шуд намунаҳои барҷастаи эҷодиёти ӯ дар самти табиатнигорӣ, ороишоти саҳнавӣ, меъморӣ, чеҳраофарӣ ва дигар усулҳои рассомӣ дар қолаби ду равияи эҷоднамудааш - “Нурворизм” ва “Танворизм”.
Ӯ бо диди тозаи эҷодкории худ ба ватан оварда чандин ҷоизаҳоро. “Уқоби тиллоӣ” бол кушода бо шарофати ӯ аз Амрико сӯи мо.
Вобаста ба ин намоиш, ҳадафи баргузории он, фаъолият дар рассомӣ, эҷоди ду равияи ҷадид, вазъи рассомии кишвар ва дигар паҳлуҳои кору рӯзгор суҳбате анҷом додем бо ин эҷодгари пуркор.
ДУ РАВИЯИ ЯК РАССОМ
- Шумо охирин маротиб 22 сол қабл чунин намоише доштед дар кишвар. Чаро то ин муддат тамошобини намоиши рассомии шумо набудем ва чӣ шуд сабаб барои ташкили имсолаи он?
- Соли 2002 дар Осорхонаи ба номи Камолиддин Беҳзод намоиши асарҳоямро баргузор кардам. Мусаввараҳои ман дар ду равияи эҷоднамудаам ба тамошо гузошта шуданд. Он замон ин равияҳо “паралелизм” ва “материализм” буд. Фикр мекардам баъди ин намоиш дар соҳаи рассомӣ як табаддулот мешавад. Аммо касе таваҷҷуҳ ва дарк накард, ҳама хомӯш буданд. Ин буд, ки дигар танҳо ба намоишҳои хориҷӣ пешниҳод кардам. Хушбахтона, ҷаҳониён ин ду равияи маро хуш истиқбол карданд. Сафарҳои асарҳои ман аз Чин сар шуду то Амрико рафт. Ба ташкили намоиши имсола рӯзноманигор Муҳаммадиқбол Атоев боис шуд. Ӯ пешниҳод кард, ки асарҳоро ба намоиш гузорем. Ба қабули вазири фарҳанг рафтем ва ҳадафамонро гуфтем. Вазир хуб қабул намуд ва санаи 10 июлро муқаррар кардем. Раиси Кумитаи телевизион ва радио низ барои тарғиби ин намоиш тавассути телевизион ва радио мусоидат кард. Ҳамчунин, дар доираи ин намоиш конференсия баргузор шуд, ки аввалин бор аст асарҳои рассомӣ дар чунин шакл муҳокима мегардад.
- Чӣ шуд, ки пайи офаридани равияҳои “Нурворизм” ва “Танворизм” шудед?
- 20 сол дар театр кор кардам ва баъдан хостам худам балете ташкил кунам, ки мислаш дар ҷаҳон набошад. Ба ҳамин хотир, онро “Балети Шарқ” ном ниҳодем. Ҳама корҳоро анҷом дода будам, аммо солҳои вазнини ҷанги шаҳрвандӣ ба таъсиси он имкон надод. Ҳамин тавр, ба тиҷорат машғул шудам. Панҷ сол савдогарӣ кардам ва шароити рӯзгорам басо хуб шуда буд. Аммо мани эҷодкор худамро дар тиҷорат пайдо карда натавонистам. Эҳсос мекардам, ки мавқеам аз байн рафта истодаасту худамро гум кардаам. Дубора баргаштам ба рассомӣ. Қалам гирифтам ва симои худамро тасвир кардам. Аз ҳамон ҷо пайдо шуд кашфи ин равияҳо. Баъдан рӯзе дӯстам Абдурофеъ Рабизод наздам омаду ба дастам китоби “Лоиқе чун Лоиқе”-и Гулназар Келдиро дод. Баъди мутолиаи он як бори дигар дарк кардам, ки бояд қолабшиканӣ кард. Ҳамин тавр, портрети устод Лоиқро сохтам ва баъдан равияи дигар “материализм” пайдо шуд. Ин воқеан як бозёфт буд, чунки то ҳол касе якбора ду равия эҷод накардааст. Мо баъдан номҳои ин равияҳоро тоҷикӣ карда, онҳоро “нурворизм” ва “танворизм” гуфтем. Хостем ин равияҳо барои ҷаҳониён бо номҳои тоҷикӣ муаррифӣ шаванд.
- Баъди ин ҳама сол боз баргузор кардед намоиши рассомии худро. Пас, ба фикратон фаро расида замоне, ки моҳияти аслии ин ду равия дар кишвар дарк карда шавад?
- Шояд ҳоло ҳам ба дарки ин равияҳо нарасанд. Чунки мо бештар одат кардаем ба реализму натурализм. Аммо дар чунин тасвирҳо диди хосу назари тозаи муаллиф вуҷуд надорад. Танҳо манзарае айнан нусхабардорӣ мешаваду бас. Дар ин ҳолат рассомро наметавон шинохт чун асарҳо ҳамагӣ шабеҳи ҳам эҷод мешаванд. Аммо агар тарғибу фаҳмондадиҳӣ хуб ба роҳ монда шавад, албатта ба дарки ин ду равия низ рӯзе хоҳанд расид.
- Ҳоло ҳастанд онҳое, ки пайравӣ мекунанд ин ду равияро?
- Чанд тан ҳастанд дар хориҷи кишвар, ки талош мекунанд. Дар Тоҷикистон бошад як шогирдам Эркин дар ҳамин равияҳо эҷод карда истодааст.
РӮ БА ТАРАҚҚӢ НИҲОДАН ХУБ АСТ, АММО...
- Дар феҳристи асарҳои шумо тарҳҳои биноҳо, аз ҷумла Амфитеатр, Чилдухтарон, маркази савдо, бонк мақоми хосса доранд. Ин архитектураҳо чарову бо чӣ ҳадаф сохта шуданд?
- Онҳо бо хоҳиши баъзе нафарон эҷод шуданд, аммо амалӣ нашуданд. Ин биноҳо бояд дар пойтахт сохта мешуданд.
- Шумо бар он ақидаед, ки ҳар иморат бо вазифае, ки андарунаш иҷро мешавад, то ҳадде мутобиқ ва шабеҳ буданаш лозим аст...
- Бале. Ман дар кашидани тарҳи ҳамаи биноҳо инро ба назар мегирам. Чун ҳар бино бояд дар як равияи муайян сохта шавад, на бо равияҳои омехта. Дар он сурат ҳусни бино коста мешавад. Тарҳи ҳар бино бояд аз берун бозгӯи он бошад, ки дар дохилаш чӣ коргоҳу идора аст. Инро шояд мо чандон диққат надиҳем, аммо хориҷиён ба осонӣ дарк мекунанд.
- Бо тарҳи кашидаатон биное сохта шуда дар шаҳре?
- Акнун мешавад. Чун чанд сол аст, музеи худамро сохта истодаам, ки ҳамааш тарҳи худам аст.
- Мегӯед идеяи “Шаҳраки афсованӣ”-и шумо ба шаҳри Панҷакент пешниҳод шуд, аммо қабул нагардид. Дар ҳоли қабул шудани он ин шаҳр чӣ симоеро ба худ мегирифт имрӯз?
- Вақте дар шаҳри Панҷакент роҳҳои нав сохта шуд, бисёре аз биноҳо тахриб шуданд. Ман пешниҳод кардам, ки аз рӯи лоиҳаи ман биноҳои нав сохта шавад. Мехостам тарҳи кулли биноҳо дар равияи танворизм офарида шуда намуди афсонавӣ дошта бошанд. Яъне, бо тафовут аз дигар шаҳрҳо. Аммо қабул накарданд.
- Шумо аз онҳоед, ки барои тахриб нашудани Хона-музейи устод Садриддин Айнӣ садо баланд карда будед. Пас, тарафдори боқӣ мондани биноҳои таърихиед...
- Бале. Ин таърихи миллат аст. Дуруст аст, ки рӯ ба тараққӣ ниҳоданҳо хуб аст, аммо бидуни ҳифзи таърихи дирӯз наметавон фардои зебо бунёд кард.
РАССОМӢ ДАР ТОҶИКИСТОН МАНБАИ ДАРОМАД НЕСТ
- Санъати рассомии мо дар чӣ сатҳ қарор дорад имрӯз?
- Хеле паст. Шояд аз он хотир аст, ки рассомӣ дар Тоҷикистон манбаи даромад буда наметавонад. Дар шароите, ки ҳар одам барои ёфтани пул ва сохтани зиндагии шоиста талош мекунад. Ин аст, ки рассомони мо имрӯз намехоҳанд аз қолабҳо берун бароянд. Шояд метарсанд, ки тозакориҳояшон хуб қабул нашавад. Ба ҳамин хотир, бештар даст мезананд ба ҳамон нусхабардориҳо, ки мардум онро бештар меписанданду харидорон низ доранд.
- Аз фаъолияти Иттифоқи рассомони Тоҷикистон низ чандон розӣ нестед...
- Чунки то ҳол коре накардааст ин Иттифоқ. Масалан, ҳамин ду равияро дар 22 сол як бор дастгирӣ накард, то рассомони дигари тоҷик онҳоро соҳибӣ кунанд.
- Шумо симоҳои чанд тан аз чеҳраҳои мумтози кишварро ба таври хосса тасвир кардаед. Аз ҷумла, Лоиқ Шералӣ, Муъмин Қаноат, Гулназар Келдӣ ва дигарон. Имрӯз пайи тасвири симои чунин як чеҳраи саршинос ҳастед?
- Феълан исмҳояшонро намегӯям, аммо чор нафар ҳастанд, ки мехоҳам тасвирашон созам. Ба он хотир ки арзандаанд ва кореро барои рушди давлату миллат анҷом додаанд.
- То имрӯз асарҳои шумо бо чӣ гуна арзиш фурӯхта шудаанд?
- Нархи дар хориҷа фурӯхтаамро наметавонам гӯям. Аммо як намунаеро аз асари “Рақси сайёраҳо” бо арзиши 1000 доллари амрикоӣ фурӯхтам. Дар ҳоле, ки дар хориҷа ин асарро бо арзиши чанд баробар бештар мехаранд. Ин асарро ҳам як нафар аз Мос-ква омада харидорӣ кард.
- Чаро зиндагӣ ихтиёр кардед дар Панҷакент ва дубора барнагаштед ба пойтахт?
- Ин равияҳо дар Панҷакент пайдо шуд. Он ҷо музейи худамро сохта истодаам, ки мехоҳам тамоми асарҳоямро ҳамон ҷо гузорам. Оилаам дар Душанбе зиндагӣ мекунанду ман танҳо дар Панҷакент. Кору фаъолияти хонавода дар пойтахт аст ва бояд ин ҷо монанд. Худам намехоҳам дар вақти эҷод дар атрофам касе бошад. Танҳоиро меписандам.
Сайёра ШУКУРЗОДА, "ҶТ"
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед