ҶОМЕА
Душанбе 16 Ноябр 2026 01:21
12503
Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ дар шароити ниҳоят ҳассоси геополитикӣ ва гирдоби ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ қарор дошт. Дар он замон Тоҷикистон на танҳо низоми иқтисодию иҷтимоии худро аз даст дода буд, балки дар арсаи байналмилалӣ низ ҳамчун як давлати ҷавон, осебпазир ва ношинохта эҳсос мешуд. Вале Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавонист кишварро аз минтақаи низоъ ба донори суботи ҷаҳонӣ табдил диҳад, ки ин дастовард заминаи асосии дипломатияи муосири тоҷикро ташкил медиҳад.

Коршиносон таъкид менамоянд, ки бунёди сиёсати хориҷӣ, ташкили заминаҳои ҳуқуқии дипломатия ва эҷоди робитаҳо бо созмонҳои ҷаҳонӣ аз сифр оғоз ёфт ва меъмор ва асосгузори ин мактаби муосири сиёсати байналмилалии кишвар сараввал Раиси Шурои Олӣ ва сипас Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гардид.

ОҒОЗИ ДИПЛОМАТИЯИ ИСТИҚЛОЛ

Бояд гуфт, ки марҳилаи аввалини кушодани роҳ ба сӯи ҷомеаи ҷаҳонӣ дар моҳи ноябри соли 1992, бо заминагузории аввалин пояҳои консептуалии сиёсати хориҷӣ оғоз шуд. Дар гузоришҳои таърихшиносони тоҷик таъкид мегардад, ки паёми Раиси Шурои Олӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ дар бораи бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ, аввалин изҳороти расмии дипломатии кишвар маҳсуб меёфт, ки эътимоди созмонҳои хориҷиро ба Ҷумҳурии Тоҷикистон устувор намуд.

Самара ва идомаи мантиқии ин иқдом аллакай моҳи сентябри соли 1993 собит шуд, чун ҳамон сол аввалин суханронии Роҳбари давлат аз минбари СММ сурат гирифт. Таҳлилгарони соҳаи сиёсати хориҷӣ ишора мекунанд, ки маҳз дар ҳамин сафар Президенти кишвар ҷаҳонро бо барномаи сулҳхоҳонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон шинос кард ва заминаи ҳуқуқии кушодани Намояндагии расмии СММ-ро дар Душанбе гузошт, ки ин боиси ҷалби диққати умумиҷаҳонӣ гардид ва ба ҷанг хотима бахшид.
Дар пайи ин кӯшишҳои Сарвари давлат, апрели соли 1994 раванди музокироти сулҳи тоҷикон таҳти сарпарастии созмонҳои байналмилалӣ оғоз ёфта, як падидаи беназири дипломатиро шакл дод. Коршиносони Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳо тасдиқ мекунанд, ки иродаи сиёсии Президенти кишвар дар пешбурди формулаи сулҳ ва гузаштҳои дуҷониба заминаи “Мактаби сулҳофаринии тоҷикон”-ро гузошт, ки баъдан дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун модели муваффақ пазируфта шуд.

СОЗИШНОМАИ ИСТИҚРОРИ СУЛҲ ВА СИЁСАТИ “ДАРҲОИ БОЗ”

Давраи навбатии дипломатияи тоҷик бо имзои “Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон” шуруъ гардид. Ин Созишнома 27 июни соли 1997 дар шаҳри Маскав ба имзо расид, ки муҳимтарин дастовард барои халқи тоҷик буд ва таваҷҷуӯҳи ҷаҳониёнро ба Ҷумҳурии Тоҷикистон боз ҳам зиёд намуд. Дар таҳлилҳои сиёсатшиносони дохилӣ қайд мешавад, ки Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавонист бо кишварҳои кафили сулҳ ва созмонҳои байналмилалӣ муколамаи касбиро ба роҳ монад, ки ин боис гардид, Тоҷикистон ҳамчун давлати устувор дар минтақа пазируфта шавад.

Соли 2002 бино ба Консепсияи расмии сиёсати берунии Ҷумҳурии Тоҷикистон, назарияи асосии фаъолияти байналмилалии кишвар зери унвони сиёсати “дарҳои боз” эълон шуд, ки ба таъкиди профессорони Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, кишварро аз вобастагии якҷонибаи геополитикӣ наҷот дода, роҳро барои ҳамкории баробарҳуқуқи бисёрҷониба бо Чин, Аврупо, кишварҳои Араб ва ИМА боз намуд.

Ҳамзамон, моҳи июни соли 2001 мувофиқи Ҳуҷҷатҳои таъсисии Созмони Ҳамкории Шанхай, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун яке аз давлатҳои калидии ин сохтор баромад кард. Дар гузоришҳои Котиботи СҲШ таъкид мешавад, ки пешниҳодҳои Сарвари давлат дар таҳияи Консепсияи минтақавии мубориза бо терроризм ва экстремизм нақши муҳим бозидаанд.

ФЕНОМЕНИ “ДИПЛОМАТИЯИ ОБ” ДАР САТҲИ ҶАҲОНӢ

Феномени “Дипломатияи об” ҳамчун яке аз муҳимтарин ташаббусҳои байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон маҳсуб мешавад, ки ҷаҳониён онро хуб дарк ва эътироф намуданд, ки то ҳол он идома дорад.
Аз ҷониби Маҷмаи умумии СММ Қатънома оид ба пешниҳоди Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар бораи эълон кардани солҳои 2005-2015 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои ҳаёт” бо пуштибонии умумиҷаҳонӣ қабул гардид. Коршиносони байналмилалии соҳаи экология ва об қайд мекунанд, ки ин санад оғози расмии табдил ёфтани Тоҷикистон ба пешвои рӯзномаи глобалии обӣ гардид.

Ин сиёсати экологӣ дар соли 2010 дар асоси Санади конфронсҳои иқлимии СММ роҳандозӣ шуд. Он ба гузоришҳо дар бораи энергияи таҷдидпазир ва гузариш ба энергияи “сабз” такя мекард. Роҳбари давлат пешниҳод намуд, ки об на барои низоъ, балки ҳамчун воситаи ҳамкорӣ истифода шавад. Маҳз ҳамин равиш боис гардид, ки лоиҳаи НБО “Роғун” сатҳи байналмилалӣ пайдо кунад.

Дар идомаи ин раванд, моҳи декабри соли 2016 мувофиқи маълумоти расмии СММ, Қатъномаи Тоҷикистон дар бораи Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028” бо иттифоқи оро аз ҷониби СММ қабул шуд. Ба таъкиди коршиносон, ин рӯйдод “Раванди оби Душанбе”-ро ба платформаи асосии глобалии ҳамоҳангсозии захираҳои обӣ табдил дод.

ДИПЛОМАТИЯИ БАШАРДӮСТОНА ВА МАСЪУЛИЯТ

Масъулияти баланд ва гуманитаризми сиёсии кишвар ин аз ташаббусҳои дигари Президенти кишвар ба шумор меравад.
Бояд гуфт, ки дар ҷаҳони муосир дипломатия танҳо муносибатҳои байни давлатҳо набуда, ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои шаҳрвандон, махсусан дар шароити буҳронҳои мусаллаҳона ва башардӯстона ба яке аз вазифаҳои муҳимми сиёсати хориҷӣ табдил ёфтааст.

Таҷрибаи Тоҷикистон дар бозгардонии занону кӯдакон аз минтақаҳои даргирии Сурия ва Ироқ намунаи чунин муносибати инсонмеҳвар дар минтақа донис-та мешавад.

Ба ишораи коршиносон, бозгардонии шаҳрвандон танҳо амалиёти маъмулӣ набуда, ифодаи масъулияти давлат дар назди шаҳрванд, таваҷҷуҳ ба ҳуқуқи кӯдак ва фароҳам овардани имкони бозгашт ба зиндагии осоишта мебошад.

Дар ҳамбастагӣ ба ин, Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2019 дар чанд марҳила шаҳрвандони худро аз минтақаҳои ҷангзада ба ватан баргардонд. Дар се марҳила- солҳои 2019, 2022 ва 2023 дар маҷмуъ 339 нафар занону кӯдаки тоҷик ба Ватан оварда шуданд, ки аз онҳо 231 нафар кӯдакон буданд. Соли 2024 низ гурӯҳи дигари шаҳрвандони кишвар аз Сурия бозгардонида шуданд.

Коршиносони байналмилалӣ таъкид мекунанд, ки ин иқдом маҳсули сиёсати башардӯстонаи шахсии Президенти кишвар буда, намунаи олии ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон дар хориҷа ба шумор меравад.

Чунин мавқеъгирии сиёсии Пешвои миллат соли 2021 нисбат ба вазъи мардуми Ҷумҳурии Афғонистон низ зоҳир гардид. Моҳи августи соли 2021 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мавқеи қатъиро дар бораи зарурати таъсиси ҳукумати фарогир бо иштироки тамоми миллатҳо эълон намуд.

Таҳлилгарон зикр мекунанд, ки ин дидгоҳи дурандеши Роҳбари давлат мақоми геополитикии Тоҷикистонро ҳамчун кафили амнияти Осиёи Марказӣ боз ҳам мустаҳкам кард.

ДИПЛОМАТИЯИ МУОСИР ВА ЧОЛИШҲОИ НАВ

Марҳилаи муосири дипломатияи тоҷик бо чолишҳои нави асри XXI пайванд ёфт. Конфронси таърихии оби СММ аз 22 то 24 марти соли 2023 дар шаҳри Ню-Йорк таҳти ҳамраисии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Подшоҳи Нидерланд Виллем-Александр доир шуд. Дар натиҷаи он ки дар он ҷаҳон ба як хулосаи умумӣ расид, ки об на танҳо манбаи ҳаёт, балки меҳвари асосии рушди устувор ва суботи сайёра мебошад. Тоҷикистон бо ин иқдом бори дигар собит намуд, ки дар ҳалли масъалаҳои глобалии об пешсафи ҷаҳон аст.
Дар соли ҷории 2026 бошад, сиёсати хориҷии кишвар ба ду дастоварди бузурги ҷаҳонӣ ноил шуд. Аввалан 25 июни соли 2026 Маҷмаи Умумии СММ Қатъномаи пешниҳодкардаи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро зери унвони “Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027-2036)” якдилона қабул кард. Муаллифони таҳқиқоти сиёсӣ, аз ҷумла доктори илмҳои фалсафа, профессор Махфират Хидирзода изҳор дошт, ки ин санад эътирофи расмии модели сулҳофаринии Тоҷикистон дар сатҳи умумиҷаҳонӣ мебошад ва ҳадафи он ҷалби ҷавонону занон ба равандҳои қабули қарорҳо ба хотири ояндаи амн аст.

Сипас, 31 августи соли 2026 мувофиқи изҳороти расмии Маҷмаи Умумии СММ, бо ташаббуси навбатии Ҷумҳурии Тоҷикистон қатънома қабул гардид, ки бар асоси он аз соли 2027 сар карда, 31 август ҳамчун “Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод” таҷлил мешавад ва коршиносони соҳаи технологияҳои рақамӣ қайд мекунанд, ки ин ибтикори Президенти Тоҷикистон нишон медиҳад, ки кишвар дар танзими глобалии технологияҳои муосир ва зеҳни сунъӣ нақши фаъол дорад.

Таҳлили хронологӣ нишон медиҳад, ки дипломатияи муосири тоҷик дар даврони истиқлолият аз марҳилаи муаррифии кишвар то дараҷаи ҳалли мушкилоти ҷаҳонӣ рушд ёфтааст. Санадҳои СММ ва СҲШ дар солҳои 2023-2026 инро тасдиқ мекунанд, ки ба шарофати стратегияи дурандешонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, Тоҷикистон имрӯз ҳамчун ташаббускори калидӣ дар арсаи байналмилалӣ эътироф шудааст.

Фарзонаи УМАРАЛӢ, “ҶТ”

Эзоҳи худро нависед



Рамзҳо дар расм