Худшиносии миллӣ ормони ҳазорсолаи халқи куҳанбунёду ҷафодидаи мост. Ҳатто дар зери юғи истилогарони аҷнабӣ ҳам андешаи миллӣ чун ахгари зери хокистар худафрӯзӣ дошт ва ҳамин андешаи фанонопазир халқи моро имкон дод, ки фарҳанг, маънавиёт, забон ва чеҳраи аслии худро аз умқи асрҳо то ба имрӯз бирасонад.

Дар тӯли қарнҳо абармардони миллат бо ҳар роҳу восита ҳувияти миллиро тарғиб мекарданду тавассути он рӯҳи халқро таҳким мебахшиданд. Вале ифшои ғояи миллӣ дар он давру замон коре сахт мушкил буд, зеро худшиносии миллӣ аз давлатдории миллӣ сарчашма мегирад ва дар оғӯши он нумӯъ мекунад.

Танҳо баъди ҳазор соли суқути Сомониён, ки истеҳкоми воқеии ҳувияту худшиносии миллати мо буданд, бо таъсиси давлати нави миллиамон дар оғози асри пурталотуми бист ин кор боз рангу бӯ пайдо кард. Дар ин самт талошҳои устод Айнӣ бебаҳсу беназиранд. Ҷонфишониҳои фарзандони бузурги халқамон Нусратулло Махсуму Шириншоҳ Шоҳтемур ва ҳамсафу ҳаммаслаконашон далели равшани садоқат ба ин ормони ҷовидонаи миллат буд. Баъдан аллома Бобоҷон Ғафуров ҳамчун олими жарфнигару сиёсатмадори дурандеш, махсусан бо китоби бемонанди «Тоҷикон», устод Мирзо Турсунзода бо фаъолияти густурдаи адабиву ҷамъиятӣ, устод Сотим Улуғзода бо умқи осори таърихиву ватандӯстӣ, ходимони барҷастаи илму адабу фарҳанг бо осори мондагори ҳувиятбахшояшон ба ин раванд такони ҷиддӣ бахшиданд. Метавон гуфт, ки дар охирин солҳои шӯравӣ ин падида хоси ҷомеаи мо шуда буд ва зуҳуроти миллатдӯстиву ватанхоҳии воқеӣ кам ба назар намерасид.

Бо вуҷуди ин, танҳо Истиқлолияти давлатӣ шароити таърихӣ ба вуҷуд овард, ки ғояи худшиносии миллӣ ба сатҳи сиёсати давлатӣ бароварда шавад. Сарвари давлати нави тоҷикон Эмомалӣ Раҳмон, ки худ шахсест бисёр миллӣ ва ба масоили худшиносиву худогоҳӣ басо ҳассос, бо ҳама иқдоми хеш сабақе аз ҳувияту бедории миллӣ медиҳад ва бозгӯ мекунад, ки дар ҷаҳони печидаи имрӯз танҳо арзишҳои бузурги миллианд чун ваҳдат, симои хоси ахлоқиву маънавӣ, донишандӯзӣ, соҳибҳунарӣ, ки миллатро барҷову пойдор нигоҳ медоранд. Дар беш аз биступанҷ соли даврони Истиқлолияти давлатӣ насли нави фарзандони халқамон ба камол расид, ки дар муҳити тафаккуру андешаи миллӣ арзишҳову муқаддасоти замони навро бо шири модар пазируфт. Имрӯз, ҳар боре, ки дар ягон гӯшаи олам бо баҳонаи масарратбахшое Парчами Ҷумҳурии Тоҷикистон баланд мешавад, вуҷудҳо аз фараҳ лабрез мегарданду дар чашмони хурду бузург ашки шодиву сарафрозӣ ҷило медиҳад.

«Ватани мо сарзамини эҷодкорони оламшумул мебошад» - ин суханони Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тинату моҳияти миллати маънавии моро муайян мекунад ва ба уҳдаи эҷодкорони имрӯз вазифаву масъулиятҳои бузурге вомегузорад. Мо, албатта, аз ин ифтихор мекунем ва ба ин ҳақ дорем, лекин, агар бо гузашта танҳо бинозему худ кори арзишманде накунем, шабеҳи товусе хоҳем шуд, ки масти тамошои думи хеш оламро фаромӯш мекунад.

Тавре ки Пешвои миллат таълим медиҳад, мо бояд ворисони арзандаи аҷдоди бузурги худ бошем. Вақте ки адибони баркамоламон бо ҷавонон дар бораи худшиносии миллӣ ҳарф мезананд, ин фикрро ҳамеша талқин менамоянд. Ҳамзамон дар ёд бояд дошт, ки худшиносии миллӣ ифтихори миллиро мепарварад, вале ифтихори миллӣ ва кибру ғурур тавъам нестанд. Ҷавонон бояд забони модариро дӯст бидоранд, анъанаҳои миллиро фаромӯш насозанд, таърихи халқи худро бидонанд, вале, дар баробари ин, ба арзишҳои умумибашарӣ низ арҷ гузоранд. Ғояи худшиносиву худогоҳӣ моро водор месозад, ки чеҳраи миллӣ, расму русум ва одобу фарҳанги халқи худро ба таври шоиста ба оламиён муаррифӣ намоем ва аз ҷаҳони бози имрӯз барои фардои хеш сабақҳои арзанда гирем.

Шеър дар зиндагии миллати мо мавқеи ҷудогона дошта, яке аз василаҳои озмудаву муассири тарбияи ҷавонон низ ба шумор меояд. Устод Муъмин Қаноат дар шеъру достонҳои худ мавзӯи худшиносии миллиро бисёр амиқу дақиқ таҳлилу баррасӣ карда, ҳунармандона ба хонанда пешниҳод намудааст ва ҷавонон бо мутолиаи онҳо ба таърих ва худшиносии миллӣ сахт алоқа пайдо хоҳанд кард. Ӯ аз он шоирони нодир аст, ки ағлаби мавзуъҳои миллиро дар адабиёт асос гузоштааст ва шоирони дигар он мавзуъҳоро бештар шарҳ додаву густуронидаанд. Аз ҷумла, ба мавзӯи забон, ки ҳувияти миллии мост, бори аввал рӯй овард ва ин мавзӯъ, ки ҷузъи худшиносии миллист, дар шеъри шоирони дигар вусъат пайдо намуд.

Қанд ҷуӣ, панд ҷӯӣ, эй ҷаноб,
Ҳарчи меҷӯӣ, биҷӯ.
Бекарон баҳрест, гавҳар беҳисоб,
Ҳарчи меҷӯӣ, биҷӯ.
Форсӣ гӯӣ варо, дарӣ гӯӣ варо,
Ҳарчи мегӯӣ, бигӯ.
Лафзи шеъру дилбарӣ гӯӣ варо,
Ҳарчи мегӯӣ, бигӯ,
Баҳри манн танҳо забони модарист…

Устодон Лоиқ Шералӣ, Бозор Собир, Гулназар Келдӣ, Гулрухсор Сафӣ ҳамвора дар шеърҳои худ масоили миллӣ ва худшиносии миллиро тадқиқу тасвир кардаанд. Орзуи ҳамешагии ин шоирони барӯманд миллати озоду сарбаланд ва озодаву огоҳ мебошад.

Дар эҷодиёти шоирон Камол Насрулло, Ҳақназар Ғоиб, Муҳаммад Ғоиб, Нурмуҳаммад Ниёзӣ, Аскар Ҳаким, Фарзона, Рустами Ваҳҳоб, Алимуҳаммад Муродӣ, Муҳаммадалии Аҷамӣ, Муҳтарам Ҳотам, Ато Мирхоҷа, Раънои Мубориз, Шаҳрия, Озар, Озарахш ҷанбаи хештаншиносӣ ва огоҳии миллӣ бо ҳар роҳу восита тасаллут дорад. Ин анъанаро ҷавонони насли замони Истиқлолият Толиби Луқмон, Муҳриддин Сабурӣ, Баҳром Раҳматзод, Насимбек Қурбонзода, Бобаки Суғдӣ, Бузургмеҳри Баҳодур, Эҳсон Раҷабӣ, Мафтунаи Қосим, Бузургмеҳри Ҳаким, Бузургмеҳри Тоҷиддин, Шаҳриёр Олимӣ, ки дар ҷодаи шеър бомуваффақият қадам мегузоранд. давом медиҳанд.

Агарчи мафҳумҳои «хештаншиносӣ», ё «худшиносии миллӣ» барои бачаҳо, махсусан, кӯдакон шиносанд, вале чандон фаҳмо ва қобили дарк нестанд, зеро фаҳму даркашон донишу таҷриба тақозо менамояд. Бо вуҷуди ин, дар тӯли таърихи давлатдории тоҷикон ҳаргиз замоне набуд, ки кӯдакон Нишону Парчам, Суруди милливу дигар муқаддасоти мардумамонро ин қадар хуб шинохта бошанд. Аслан ҳар кӯдак, ҳатто бехабар аз ин мафҳумҳо, соҳиби ифтихори миллист. Аз ин сабаб, адибони бачаҳо низ дар эҷодиёти худ хештаншиносӣ ва худшиносии миллиро васеъ тараннум менамоянд. Барои дар рӯҳияи худшиносии миллӣ тарбия намудани насли наврас дароз ҳарф задани адиб шарт ҳам нест. Як шеъраки одӣ ва ҳикояву афсонаи марғуб метавонад дар ботини кӯдак туғён барангезад.

Худшиносӣ барои хурдсолон чист? Ифтихор аст. Вақте ба зеҳни ӯ ҳикмати тоза мерасад, беихтиёр ба ваҷд меояд. Дар ҳар гапу кор, ҳодисаю воқеае, ки адиб тасвир менамояд, бояд ҳамин ҳикмат барҷаста ифода шавад.

Барои бачаҳо мафҳуми худшиносӣ маҳдуд ва васеъ мешавад. Худшиносӣ ба маънои маҳдуд, қабл аз ҳама, донистани ному насаби худ, волидону хешу ақрабо, зодгоҳу маҳал, миллату кишвар, забони модариву Ватан ва, албатта, дарки ҷисмонӣ, донистани одоби тандурустӣ ва ғайраҳост. Аммо худшиносиро ба маънои васеъаш ба зеҳни кӯдак гунҷонидан корест душвор. Ин заҳмати зиёду чандинсола дар мактабу оила хоҳад буд, вагарна кӯдак наметавонад, ки баробари шунидани калимаи «тоҷик», «Ватан», «Тоҷикистон» ҳамоно ифтихор намояд ва дар қалбаш ғурур ҷӯш занад. Ифтихори ҳақиқӣ ба қалби кӯдак зарра-зарра роҳ меёбад ва бо камолоти соливу маънавиаш торафт бузургтар мегардад.

Назми муосири хурдсолон худшиносии миллиро зиёд васф кардааст. Дар ин кор бештар аз ҳама Ҷӯра Ҳошимӣ, Юсуфҷон Ахмадзода ва Алӣ Бобоҷон муваффақ шудаанд.

Юсуфҷон Аҳмадзода дар шеърҳои «Тоҷикистон», «Ту бишнос худро», «Китоб» хонандаи хурдсолро даъват менамояд, ки ба моҳияти ҳар ашё дуруст зеҳн монаду некӯ сарфаҳм равад, то онро шинохта тавонад, вале аввалтар аз ин худро бояд шиносад.

Алӣ Бобоҷон дар мавзӯи худшиносӣ бештар аз дигарон асар эҷод намудааст. «Истиқлолият чист?» аз ҷумлаи онҳост. Бачаҳо ба саволи омӯзгорашон – «Истиқлолият чист?» дурудароз ҷавоб меҷӯянду ҷавоб мегӯянд. Омӯзгор аз ҷавоби шогирдонаш қаноатманд нашуда, гаштаву баргашта бачаҳоро ба ҷустану ёфтан даъват менамояд ва дар миён маъниҳои баланд, суханони хубу хуш, панд ва ҳикмати накӯ дар боби дӯстӣ, сулҳ, озодӣ ва Истиқлолият гуфта мешавад.

Адабиёт хонандаро бо хусусиятҳои умумии одамон, нақши ин хусусиятҳо дар ҳаёти ҳар кадоми мо ва моҳияту зарурати онҳо шинос мекунад. Далолат мекунад, ки ҳама гуна корҳои неку хайрхоҳона дар олам одамро ба сӯйи ҷустуҷӯву ковишҳо мебарад ва ба кӯйи мақсадҳои наҷиб мерасонад. Маҳз адабиёт дар хусуси ҳурмату эҳтиром, меҳрубониву ғамхорӣ ва дигар хислатҳои ҳамидаи инсонӣ баҳс мекушояд. Бачаҳо дар бораи урфу одатҳои неки мардум - ёриву бародарӣ, дӯстиву ягонагӣ, аҳлият, сулҳҷӯйиву ҳайрхоҳӣ маълумот пайдо мекунанд. Дарк мекунанд, ки ин урфу одатҳои нек дар ҳаёти онҳо чӣ мақому мартабае доранд ва чӣ қадар заруру ногузиранд.

Ҳамчунин, аломату фарқияти миллӣ, расму оин, урфу одат ва анъанаҳои миллатҳоро фаҳмонидан вазифаи адабиёти бачаҳост. Бо мероси фарҳангиву таърихии гузаштагон, фаъолияту вазифаҳои имрӯзиён, ки давомдиҳандаи ҳаёту эҷодиёти гузаштагон ва пайвандгари ояндагон мебошанд, ошно шуда, хурдсолон аз фарҳангу маданияте, ки хоси мардуми тоҷик аст, маълумот мегиранд, дар бораи мафҳуми миллат, рӯҳи миллӣ ва баъзе ҷиҳатҳои дигар тасаввурот ҳосил мекунанд.

Дар публитсистикаи тоҷик ҳам мавзӯи талқини худшиносии миллӣ ба ҷавонон тайи солҳои Истиқлолият хеле ривоҷ гирифт. Нависандаи халқии Тоҷикистон Абдулҳамид Самад дар очеркҳои худ «Роҳи шараф», «Асрори Хоҷамуъмин», «Армони ҳазорсола», «Заҳри носозӣ ва шаҳди ошноӣ» перомуни пос доштани арзишҳои миллӣ амиқ андешаронӣ менамояд. Ҳадафи ӯ назар андохтан ба осори ниёгон, таърихи кишвар, бозгӯи иштибоҳҳои таърихӣ ва ба ин васила хушдор додани мардум, бахусус ҷавонон аст. Очерки “Асрори Хоҷамуъмин” ҳамзамон бозгӯи қадршиносии онҳо нисбат ба муҳити зист ва сарзамини аҷдодӣ мебошад. Очерк ҷавононро бо боигариҳои табиат ва олами нодири набототи он ошно карда, тарғибгари хуби донишҳои экологӣ дар байни онҳо буда метавонад.

Нависандаи халқии Тоҷикистон Саттор Турсун тайи солҳои охир як силсила очерку мақолаҳои амиқмазмун офаридааст, ки ҷанбаи пурқуввати миллию худшиносӣ доранд. Очеркҳои адиб “Виҷдон агар бедор аст”, “Таҷовузи нохалаф ва худшиносии миллӣ” дар ин мавзӯъ падидаи нав мебошанд.

Очерки “Сухани миллатсози Айнӣ”-и Шоири халқии Тоҷикистон Гулназар яке аз беҳтарин асарҳои публитсистии замони соҳибистиқлолист. Адиб дар он перомуни осори пурбаҳои публитсистии Айнӣ - мақолаҳои “Сайфу қалам” ва ”Дар бораи китобҳои тоҷикӣ” сухан ронда, чунин андешаро талқин менамояд, ки Айнии миллатдӯст дар тӯли тамоми умраш барои поку муқаддас нигоҳ доштани забони ягонаи адабӣ муборизаи собитқадамона бурдааст.

Романи мустанади публитсист Бахтиёри Муртазо “Нақби Истиқлол”, ки ба туннелсозони ағбаи Анзоб бахшида шудааст, саршори тарғиби ғояи худшиносию худогоҳии ҷавонон мебошад. Қаҳрамонони ин асари публитсистӣ аксаран ҷавононе мебошанд, ки дар бунёди роҳу пулҳои бузург саҳм мегузоранд. Дар асар се насл - Азим саркор, Мафтун ва писари ҷавони ӯ Мамнун тасвир ёфтаанд. Мафтун анъанаи падаронро идома дода, чун ҷавони ватанпарвар мехоҳад то охир бунёдкор бимонад. Публитсист дар ин асари мустанад рӯҳияи баланди худшиносию ватанпарастии ҷавононро дар мисоли ӯ ба ҷилва овардааст.

Очерку мақолаҳои публитсистии Раҷаб Мардон, Холназар Муҳаббатов, Раҷабалӣ Аҳмад, Шералӣ Мӯсо, Ато Ҳамдам, Маҷид Салим, ки ба бунёдкориҳои гуногун бахшида шудаанд, низ симоҳоеро мавриди тадқиқу таҳқиқи бадеӣ қарор додаанд, ки худогоҳию худшиносӣ хислати вижаашон аст ва маҳз бо ин хислат ба ёди хонанда мемонанд.

Аз шарофати Истиқлолияти давлатӣ робитаҳои адабӣ миёни кишварҳо бо рангу тобиши нав ҷилва кард, сафарҳои зиёди адибон ба хориҷаи дуру наздик сурат гирифтанд. Ин сафарҳо натанҳо боиси мулоқотҳо бо ҷавонони тоҷик, ки дар он кишварҳо кору зиндагӣ мекунанд, суҳбатҳо перомуни худшиносии миллии насли нави миллат гардиданд, балки ҳамзамон заминаи пайдоиши асарҳои шоистаи аслӣ ва тарҷумавӣ шуданд.

Хулоса, адибони тоҷик дар марҳилаи ҷаҳонишавӣ, ки дар баробари таъсири мусбат ба зеҳни ҷавонон таъсири манфӣ низ дорад, рисолати хешро ба хубӣ дарк намуда, асарҳои саршор аз ғояҳои худшиносии миллӣ, ватандӯстию инсонпарварӣ, ифтихор аз ниёгон, забону таърих ва фарҳанги миллӣ эҷод мекунанд. Навбат аз ҷавонони гиромист, ки ба ин ганҷина рӯ биёранд, тибқи завқу ниёзи хеш интихоб кунанд ва ба умқи афкору эҳсос фурӯ раванд.

Низом ҚОСИМ, Раиси Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон