ҶАВОНОН
Якшанбе 03 Май 2026 12:43
Телефон ба як ҷузъи ҷудонашавандаи ҷаҳони муосир табдил ёфта, он ҳамеша ва дар ҳар куҷо бо мост: дар роҳ, дар хона, дар вақти истироҳат ва ҳатто ҳангоми хурокхӯрӣ ва танҳоӣ. Бешубҳа, телефон дастрасӣ ба иттилооти гуногунро осон кард, аммо дар баробари ин сабаби парешонии фикр, асабхастагӣ, фаромӯшхотирӣ ва камранг гаштани мутолиаи амиқи башар гардид.
Маҳз ҳамин фарогирӣ боиси он гардидааст, ки ҷавонону наврасон ба телефон андармон шуда, вақти худро дуруст идора карда наметавонанд ва аз идоракунии вақти худ рӯз то рӯз дур мешаванд. Дар чунин шароит китобхона ҳамчун макони ором ва мутамарказу маънавӣ мавқеи хосро соҳиб аст. Аз ин ҷост, ки мавзӯи “китобхона ё телефон” имрӯз ба дуроҳае барои ҷавонон табдил ёфтааст.
Оморҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки истифодаи телефон аз ҳадди меъёр гузаштааст, ки ин албатта ба ҳаёти инсоният таъсири манфии худро хоҳад расонд. Тавре, ки Абӯалӣ ибни Сино фармудааст: “Ҳар чизро миқдори камаш дору, миёнааш ғизо ва зиёдаш заҳр аст”. Дар ҳоле, ки танҳо 30 дақиқа дар 1 рӯз истифодаи телефони мобилӣ муайян шудааст, тақрибан 45% -и одамон зиёда аз 5 соат дар 1 шабонарӯз вақти худро дар назди экран мегузаронанд. Ба ҳисоби миёна, дар ҷаҳон ҳар шахс 4 соату 37 дақиқа аз вақти рӯзонаи худро бо телефон сипарӣ мекунад. Ин нишондиҳанда вобаста ба кишвар ва синну соли истифодабарандагон фарқ мекунад, аммо моҳияти масъала тағйир намеёбад: телефон қисми зиёди вақти инсонро ишғол намудааст.
Муҳимтар аз ҳама, тарзи истифодаи вақт аст. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки танҳо 20 – 30% аз ин вақт ба корҳои фоиданок (кор, омӯзиш, фаъолияти касбӣ) рост омада, 25 – 30% - и дигар чун вақти асоснок (хондан ё гӯш кардани хабарҳо, ҷустуҷӯи маълумот, муоширати умумӣ ва ғайра), 40 – 50% -и дигари ин вақти истифодабарӣ комилан бефоида мегузарад.
Агар танҳо қисмати бефоидаи истифодаи телефони мобилиро ба ҳисоб гирем, ба ҳисоби миёна дар 1 рӯз тақрибан 2 соат аз вақти инсон беҳуда аз даст меравад. Ин 2 соат дар 1 сол ба 730 соат, ё худ 30,4 рӯз баробар мешавад. Ба ибораи дигар, инсон ҳар сол як моҳи пурраи умрашро танҳо ба истифодаи беҳадаф ва беманфиати телефон (хоҳ онлайнӣ ё офлайнӣ) сарф мекунад. Агар ин раванд солҳо идома ёбад, дар 5 сол – 5 моҳ, дар 20 сол қариб 2 сол ва ниҳоят, дар 50 сол тақрибан 4,8 сол аз умр беҳуда меравад. Ин магар нигаронкунанда нест? Ҳоло ин танҳо нишондиҳандаи миёна аст. Ин рақамҳо инсонро водор мекунанд, ки аз худ бипурсад: агар ҳар сол як моҳи озод мешуд, онро ба чӣ сарф мекардам? Савол ба ҳамаи мо ҷолиб аст ва мо бояд посухе диҳем, ки худамонро қаноатбахш намояд.
Тибқи тадқиқоти “Pew Research Center” 69% -и калонсолон худ эътироф мекунанд, ки телефонро аз ҳад зиёд ва беҳадаф истифода мебаранд. Инҷо техникаву технологияро бояд гунаҳкор надонем. Айб дар технология набуда, дар муносибати мо бо он аст. Вақте ки муносибат ба одат табдил меёбад, инсон хоҳу нохоҳ назорат ва идораи вақти худро аз даст медиҳад ва ниҳоят ба он вобаста мешавад.
Вазъ дар байни ҷавонон, бахусус наврасон боз ҳам нигаронкунанда мебошад. Ба ҳисоби миёна, онҳо 8 соату 39 дақиқа дар 1 шабонарӯз вақти худро дар назди экран мегузаронанд. Ин ба саломатии онҳо, ки ҳоло ҷисми устувор надоранд, бетаъсир нахоҳад монд. Табибон аз зиёд шудани ҳолатҳои бемории миопия (наздикбинӣ), хастагӣ ва хушкии чашм, инчунин, гардану сутунмуҳра ҳушдор медиҳанд. Аз ҷумла, Доктор Чарлз Тео (нейрохирург) чунин мегӯяд:
“Ман аз он хавотирам, ки мо насли ояндаро бо истифодаи беназорати телефонҳои мобилӣ ба хатар мегузорем. Истифодаи дарозмуддати телефонҳои мобилӣ ба афзоиши варами майнаи сар оварда мерасонад. Мо набояд мунтазири исботи 100 – фоиза шавем, то амал кунем; мо бояд кӯдакону наврасонро аз таъсири ин радиатсия муҳофизат кунем”.
Дар муқобили ин шитобзадагии рақамӣ китобхона қарор дорад. Ҷое, ки асабҳо лаҳзае фориғ аз ғаму кори дунё гашта, меосоянд. Китобҳои чопӣ диққат, сабурӣ ва пайдарпайии андешаро талаб карда, инсонро водор ба як нуқта ҷамъ намудани фикраш ба мутолиа мекунанд. Китобхонаро мактаби тафаккур ва худогоҳӣ низ гуфтан дуруст аст. Дар китобхона хонанда оиди китоби мутолиакардаистодааш андеша мекунад, хулоса мебарорад, таассурот гирифта, ҷаҳонбиниашро васеъ менамояд. Фаромӯш набояд кард, ки чунин сифатҳои номбурдашударо ҳеҷ гоҳ телефон бо табиати парешонсозандааш иваз карда наметавонад.
Албатта, набояд нақши китобҳои электрониро комилан нодида гирем. Дар мавридҳое, ки китоб дастрас нест, барои хонандагони пурзавқи ташнаи мутолиа, ки китобхона дур аст ё шароити рафтан ба китобхона вуҷуд надорад, китобҳои электронӣ дастрасиро ба дониш осонтар намуда, чун воситаи муваққатии омӯзиш хизмат мекунанд. Бо вуҷуди ин, китобҳои электронӣ муҳити мутамаркази китобхонаро иваз карда наметавонанд.
Солҳои охир таваҷҷуҳ ба китоб ва китобхонӣ дар кишвари соҳибистиқлоламон хело зиёд гаштааст. Бо ташаббуси бевоситаи Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” роҳандозӣ гардидааст, ки ҷавонону наврасон ва кулли сокинонро ба мутолиаи китобҳо ва рафтан ба китобхона ҷалб намуд.
Сардори шуъбаи тарғиб ва барномаҳои фарҳангии Китобхонаи миллии Тоҷикистон, Сайёра Каримова оид ба ин масъала чунин ибрози назар намуд:
“Ҳарчанд имрӯз ҷавонон аз гаҷетҳо ва телефонҳои мобилӣ хеле зиёд истифода мебаранд, масъалаи китобу китобхонӣ ҳеҷ гоҳ аҳамияти худро гум накардааст. Масалан, ман ҳамчун корманди Китобхонаи миллӣ мушоҳида мекунам, ки ҳар рӯз толорҳои хониш пур аз хонандаанд, одамон ихтиёран китоб мехонанд ва ба омӯзиш машғул мешаванд. Бисёр чизҳое ҳастанд, ки аз интернет дастрас карда намешаванд, аммо аз китоб ёфтан мумкин аст”.
Номбурда дар идома илова кард, ки китобҳои электронӣ, албатта, аз як ҷиҳат қуллай ҳастанд, зеро тамоми китобҳоро метавон дар як дастгоҳ нигоҳ дошт, аммо бо вуҷуди ин, онҳо ба чашм ва майна таъсири манфӣ мерасонанд. Ҳангоми истифодаи аз ҳад зиёди телефон инсон зуд хаста мешавад, асабонӣ мегардад. Вақте мағзи сар пай дар пай аз як видео ба видеои дигар мегузарад, дигар маълумотро таҳлилу ҳазм карда наметавонад. Ин боис мешавад, ки қобилияти фикр кардан, таҳлил намудан, эҷодкорӣ ва тафаккури интиқодии ҷавонону наврасон оҳиста – оҳиста коҳиш ёбад. Бисёр вақт чунин одамон асабонӣ мешаванд, зуд ба хашм меоянд ва камтаҳаммул мешаванд.
Имрӯз ҷавонону наврасон ба қавле, дар дуроҳае қарор доранд. Аз як тараф, фароғати зудгузари безаҳмати бенатиҷа онҳоро ҷалб мекунад; аз тарафи дигар, китобхона ба макони оромӣ, талош ва васеъ намудани фикрронӣ даъват мекунад. Аз ин дуроҳа бояд яке интихоб карда шавад, ё сафои ҳозира ё фароғати оянда, маҳз ҳамин интихоб муайян мекунад, ки ҷавон сарфкунандаи беҳудаи вақт мегардад ё созандаи тафаккури мустақил. Бо ин интихоб тақдири минбаъдаи онҳо ҳал мешавад.
- Бо иқдоми бевоситаи Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон озмунҳои ҷумҳуриявии китобхонӣ ҷавонону наврасонро оиди мутолиаи китобҳо хеле фаъол карданд. Ҳадаф аз ин иқдомоти Сарвари давлат баланд бардоштани сатҳи дониш, фарҳанг ва маърифати аҳолии кишвар мебошад. Ман шахсан шоҳид будам, ки чӣ гуна донишҷӯён ва хонандагони муассисаҳои таълимӣ бо шавқу завқ ба китобхона меомаданд, - иброз дошт Сайёра Каримова.
Бо рӯйи коғаз овардани ин мушкилӣ, яъне масъалаи китоб ё телефон мақсади мо монеъ шудан ба пешрафти техникаву технология ва истифода набурдан аз он нест, баръакс, масъалаи интихоб бояд огоҳона сурат гирад. Техникаву технология бояд чун восита барои фатҳ намудани қуллаи мурод ба мо кӯмак кунад ва ин равандро тезонад, на моро аз ин ҷараён боз дорад. Боқӣ қазоват ба хонандаи гиромист.
Мақсуд ШАРИФЗОДА,
донишҷӯи факултети ҳуқуқшиносии
Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Маҳз ҳамин фарогирӣ боиси он гардидааст, ки ҷавонону наврасон ба телефон андармон шуда, вақти худро дуруст идора карда наметавонанд ва аз идоракунии вақти худ рӯз то рӯз дур мешаванд. Дар чунин шароит китобхона ҳамчун макони ором ва мутамарказу маънавӣ мавқеи хосро соҳиб аст. Аз ин ҷост, ки мавзӯи “китобхона ё телефон” имрӯз ба дуроҳае барои ҷавонон табдил ёфтааст.
Оморҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки истифодаи телефон аз ҳадди меъёр гузаштааст, ки ин албатта ба ҳаёти инсоният таъсири манфии худро хоҳад расонд. Тавре, ки Абӯалӣ ибни Сино фармудааст: “Ҳар чизро миқдори камаш дору, миёнааш ғизо ва зиёдаш заҳр аст”. Дар ҳоле, ки танҳо 30 дақиқа дар 1 рӯз истифодаи телефони мобилӣ муайян шудааст, тақрибан 45% -и одамон зиёда аз 5 соат дар 1 шабонарӯз вақти худро дар назди экран мегузаронанд. Ба ҳисоби миёна, дар ҷаҳон ҳар шахс 4 соату 37 дақиқа аз вақти рӯзонаи худро бо телефон сипарӣ мекунад. Ин нишондиҳанда вобаста ба кишвар ва синну соли истифодабарандагон фарқ мекунад, аммо моҳияти масъала тағйир намеёбад: телефон қисми зиёди вақти инсонро ишғол намудааст.
Муҳимтар аз ҳама, тарзи истифодаи вақт аст. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки танҳо 20 – 30% аз ин вақт ба корҳои фоиданок (кор, омӯзиш, фаъолияти касбӣ) рост омада, 25 – 30% - и дигар чун вақти асоснок (хондан ё гӯш кардани хабарҳо, ҷустуҷӯи маълумот, муоширати умумӣ ва ғайра), 40 – 50% -и дигари ин вақти истифодабарӣ комилан бефоида мегузарад.
Агар танҳо қисмати бефоидаи истифодаи телефони мобилиро ба ҳисоб гирем, ба ҳисоби миёна дар 1 рӯз тақрибан 2 соат аз вақти инсон беҳуда аз даст меравад. Ин 2 соат дар 1 сол ба 730 соат, ё худ 30,4 рӯз баробар мешавад. Ба ибораи дигар, инсон ҳар сол як моҳи пурраи умрашро танҳо ба истифодаи беҳадаф ва беманфиати телефон (хоҳ онлайнӣ ё офлайнӣ) сарф мекунад. Агар ин раванд солҳо идома ёбад, дар 5 сол – 5 моҳ, дар 20 сол қариб 2 сол ва ниҳоят, дар 50 сол тақрибан 4,8 сол аз умр беҳуда меравад. Ин магар нигаронкунанда нест? Ҳоло ин танҳо нишондиҳандаи миёна аст. Ин рақамҳо инсонро водор мекунанд, ки аз худ бипурсад: агар ҳар сол як моҳи озод мешуд, онро ба чӣ сарф мекардам? Савол ба ҳамаи мо ҷолиб аст ва мо бояд посухе диҳем, ки худамонро қаноатбахш намояд.
Тибқи тадқиқоти “Pew Research Center” 69% -и калонсолон худ эътироф мекунанд, ки телефонро аз ҳад зиёд ва беҳадаф истифода мебаранд. Инҷо техникаву технологияро бояд гунаҳкор надонем. Айб дар технология набуда, дар муносибати мо бо он аст. Вақте ки муносибат ба одат табдил меёбад, инсон хоҳу нохоҳ назорат ва идораи вақти худро аз даст медиҳад ва ниҳоят ба он вобаста мешавад.
Вазъ дар байни ҷавонон, бахусус наврасон боз ҳам нигаронкунанда мебошад. Ба ҳисоби миёна, онҳо 8 соату 39 дақиқа дар 1 шабонарӯз вақти худро дар назди экран мегузаронанд. Ин ба саломатии онҳо, ки ҳоло ҷисми устувор надоранд, бетаъсир нахоҳад монд. Табибон аз зиёд шудани ҳолатҳои бемории миопия (наздикбинӣ), хастагӣ ва хушкии чашм, инчунин, гардану сутунмуҳра ҳушдор медиҳанд. Аз ҷумла, Доктор Чарлз Тео (нейрохирург) чунин мегӯяд:
“Ман аз он хавотирам, ки мо насли ояндаро бо истифодаи беназорати телефонҳои мобилӣ ба хатар мегузорем. Истифодаи дарозмуддати телефонҳои мобилӣ ба афзоиши варами майнаи сар оварда мерасонад. Мо набояд мунтазири исботи 100 – фоиза шавем, то амал кунем; мо бояд кӯдакону наврасонро аз таъсири ин радиатсия муҳофизат кунем”.
Дар муқобили ин шитобзадагии рақамӣ китобхона қарор дорад. Ҷое, ки асабҳо лаҳзае фориғ аз ғаму кори дунё гашта, меосоянд. Китобҳои чопӣ диққат, сабурӣ ва пайдарпайии андешаро талаб карда, инсонро водор ба як нуқта ҷамъ намудани фикраш ба мутолиа мекунанд. Китобхонаро мактаби тафаккур ва худогоҳӣ низ гуфтан дуруст аст. Дар китобхона хонанда оиди китоби мутолиакардаистодааш андеша мекунад, хулоса мебарорад, таассурот гирифта, ҷаҳонбиниашро васеъ менамояд. Фаромӯш набояд кард, ки чунин сифатҳои номбурдашударо ҳеҷ гоҳ телефон бо табиати парешонсозандааш иваз карда наметавонад.
Албатта, набояд нақши китобҳои электрониро комилан нодида гирем. Дар мавридҳое, ки китоб дастрас нест, барои хонандагони пурзавқи ташнаи мутолиа, ки китобхона дур аст ё шароити рафтан ба китобхона вуҷуд надорад, китобҳои электронӣ дастрасиро ба дониш осонтар намуда, чун воситаи муваққатии омӯзиш хизмат мекунанд. Бо вуҷуди ин, китобҳои электронӣ муҳити мутамаркази китобхонаро иваз карда наметавонанд.
Солҳои охир таваҷҷуҳ ба китоб ва китобхонӣ дар кишвари соҳибистиқлоламон хело зиёд гаштааст. Бо ташаббуси бевоситаи Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон озмуни ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” роҳандозӣ гардидааст, ки ҷавонону наврасон ва кулли сокинонро ба мутолиаи китобҳо ва рафтан ба китобхона ҷалб намуд.
Сардори шуъбаи тарғиб ва барномаҳои фарҳангии Китобхонаи миллии Тоҷикистон, Сайёра Каримова оид ба ин масъала чунин ибрози назар намуд:
“Ҳарчанд имрӯз ҷавонон аз гаҷетҳо ва телефонҳои мобилӣ хеле зиёд истифода мебаранд, масъалаи китобу китобхонӣ ҳеҷ гоҳ аҳамияти худро гум накардааст. Масалан, ман ҳамчун корманди Китобхонаи миллӣ мушоҳида мекунам, ки ҳар рӯз толорҳои хониш пур аз хонандаанд, одамон ихтиёран китоб мехонанд ва ба омӯзиш машғул мешаванд. Бисёр чизҳое ҳастанд, ки аз интернет дастрас карда намешаванд, аммо аз китоб ёфтан мумкин аст”.
Номбурда дар идома илова кард, ки китобҳои электронӣ, албатта, аз як ҷиҳат қуллай ҳастанд, зеро тамоми китобҳоро метавон дар як дастгоҳ нигоҳ дошт, аммо бо вуҷуди ин, онҳо ба чашм ва майна таъсири манфӣ мерасонанд. Ҳангоми истифодаи аз ҳад зиёди телефон инсон зуд хаста мешавад, асабонӣ мегардад. Вақте мағзи сар пай дар пай аз як видео ба видеои дигар мегузарад, дигар маълумотро таҳлилу ҳазм карда наметавонад. Ин боис мешавад, ки қобилияти фикр кардан, таҳлил намудан, эҷодкорӣ ва тафаккури интиқодии ҷавонону наврасон оҳиста – оҳиста коҳиш ёбад. Бисёр вақт чунин одамон асабонӣ мешаванд, зуд ба хашм меоянд ва камтаҳаммул мешаванд.
Имрӯз ҷавонону наврасон ба қавле, дар дуроҳае қарор доранд. Аз як тараф, фароғати зудгузари безаҳмати бенатиҷа онҳоро ҷалб мекунад; аз тарафи дигар, китобхона ба макони оромӣ, талош ва васеъ намудани фикрронӣ даъват мекунад. Аз ин дуроҳа бояд яке интихоб карда шавад, ё сафои ҳозира ё фароғати оянда, маҳз ҳамин интихоб муайян мекунад, ки ҷавон сарфкунандаи беҳудаи вақт мегардад ё созандаи тафаккури мустақил. Бо ин интихоб тақдири минбаъдаи онҳо ҳал мешавад.
- Бо иқдоми бевоситаи Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон озмунҳои ҷумҳуриявии китобхонӣ ҷавонону наврасонро оиди мутолиаи китобҳо хеле фаъол карданд. Ҳадаф аз ин иқдомоти Сарвари давлат баланд бардоштани сатҳи дониш, фарҳанг ва маърифати аҳолии кишвар мебошад. Ман шахсан шоҳид будам, ки чӣ гуна донишҷӯён ва хонандагони муассисаҳои таълимӣ бо шавқу завқ ба китобхона меомаданд, - иброз дошт Сайёра Каримова.
Бо рӯйи коғаз овардани ин мушкилӣ, яъне масъалаи китоб ё телефон мақсади мо монеъ шудан ба пешрафти техникаву технология ва истифода набурдан аз он нест, баръакс, масъалаи интихоб бояд огоҳона сурат гирад. Техникаву технология бояд чун восита барои фатҳ намудани қуллаи мурод ба мо кӯмак кунад ва ин равандро тезонад, на моро аз ин ҷараён боз дорад. Боқӣ қазоват ба хонандаи гиромист.
Мақсуд ШАРИФЗОДА,
донишҷӯи факултети ҳуқуқшиносии
Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Хабарҳои дигар
Рӯзнома
Эзоҳи худро нависед